Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν υπήρξε απλώς ένας ιστορικός πρωταγωνιστής της νεότερης Ελλάδας. Υπήρξε ένα πολιτικό και ηθικό μέγεθος που ξεπερνούσε κατά πολύ την εποχή του και ίσως γι’ αυτό ακριβώς δεν χωρούσε σε αυτήν. Η συζήτηση στην εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη, ανέδειξε πλευρές της προσωπικότητας και του έργου του Καποδίστρια που συστηματικά αποσιωπώνται ή διαστρεβλώνονται, ιδίως από εκείνους που ενοχλούνται όταν η Ιστορία φωτίζει αλήθειες για ξένες εξαρτήσεις, εγχώριες ελίτ και προδοτικές συμπεριφορές.
Πριν πατήσει το πόδι του στην απελευθερωμένη, αλλά διαλυμένη Ελλάδα, ο Καποδίστριας είχε ήδη διαγράψει μια λαμπρή διεθνή πορεία. Ως κορυφαίος διπλωμάτης της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, έλαβε μέρος στα συνέδρια της Βιέννης και του Άαχεν, όπου τόλμησε να μιλήσει για ενωμένη Ευρώπη και κοινή ευρωπαϊκή άμυνα, δεκαετίες πριν καν γεννηθεί η έννοια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και ο πολιτικός του αντίπαλος, ο Μέττερνιχ, τον αναγνώριζε ως «απολύτως έντιμο άνθρωπο», μια παραδοχή που από μόνη της λέει πολλά.
Κι όμως, αυτός ο άνθρωπος, με δόξα, επιρροή και άνεση ζωής, τα άφησε όλα πίσω. Ήρθε στην Ελλάδα πάμφτωχος, με μοναδικό του κεφάλαιο το όραμα για ένα κυρίαρχο κράτος. Όχι προτεκτοράτο. Όχι αποικία δανειστών. Κράτος με εθνικό νόμισμα, ανεξάρτητη οικονομία, δημόσια διοίκηση, παιδεία, στρατό και κοινωνική μέριμνα. Από τα πρώτα του βήματα ίδρυσε σχολεία, ορφανοτροφεία, νοσοκομεία, στρατό, δικαστήρια. Οργάνωσε τη δημόσια διοίκηση από το μηδέν. Δημιούργησε θεσμούς όταν η χώρα δεν είχε ούτε χαρτί να γράψει.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην παιδεία. Ο Καποδίστριας γνώριζε πως χωρίς μόρφωση, η ελευθερία είναι δώρο προσωρινό. Γι’ αυτό ίδρυσε σχολεία σε όλη την επικράτεια, έφερε βιβλία, δημιούργησε εκπαιδευτικά ιδρύματα και έθεσε τα θεμέλια για μια εθνική αναγέννηση βασισμένη στη γνώση. Δεν δίστασε μάλιστα να πει πως «τα βιβλία είναι ισχυρότερα από τα όπλα», μία φράση που σήμερα ακούγεται επικίνδυνα ανατρεπτική, σε έναν κόσμο όπου η χειραγώγηση προτιμά την αμάθεια.
Το μεγαλύτερο όμως «έγκλημά» του ήταν αλλού: τόλμησε να σχεδιάσει εθνικό νόμισμα και χρηματοπιστωτικό σύστημα ανεξάρτητο από τις ξένες τράπεζες. Τόλμησε να ζητήσει από τους έχοντες να συνεισφέρουν, ώστε να σταθεί όρθιος ο λαός που πεινούσε. Τόλμησε να θίξει τα συμφέροντα των κοτζαμπάσηδων, των φαναριωτών και των ξένων «προστατών». Εκεί, το ρολόι άρχισε να μετρά αντίστροφα.
Η αντίδραση δεν άργησε. Προπαγάνδα, λιβελογραφήματα, εφημερίδες της εποχής που δούλευαν ανοιχτά υπέρ ξένων κέντρων, τον εμφάνιζαν ως τύραννο. Το ίδιο έργο που βλέπουμε και σήμερα, με άλλα πρόσωπα και άλλα μέσα. Η ιστορία επαναλαμβάνεται, όχι ως φάρσα, αλλά ως μόνιμος μηχανισμός εξόντωσης όσων δεν ελέγχονται.
Η δολοφονία του στο Ναύπλιο δεν ήταν μια «οικογενειακή βεντέτα», όπως βολεύει να παρουσιάζεται. Ήταν πολιτική δολοφονία. Οργανωμένη, υποκινούμενη, με σαφή γεωπολιτικά συμφέροντα. Ο Καποδίστριας γνώριζε ότι θα τον σκοτώσουν. Κι όμως πήγε στην εκκλησία εκείνο το πρωί, γιατί, όπως είπε, δεν άντεχε να ζήσει χωρίς Θεία Λειτουργία. Πέθανε όρθιος, φτωχός, καθαρός.
Η Ελλάδα, μετά τον θάνατό του, δεν ξαναβρήκε ποτέ ηγέτη του δικού του βεληνεκούς. Αντί για ανεξαρτησία, μπήκε σε κύκλους δανεισμού. Αντί για εθνικό όραμα, σε φατρίες. Αντί για πατριωτισμό, σε επαγγελματίες «σωτήρες». Και όμως, η μορφή του Καποδίστρια στέκει ακόμη σαν καθρέφτης που ενοχλεί: δείχνει τι θα μπορούσαμε να είμαστε και τι επιλέξαμε να μην γίνουμε.
Η συζήτηση στον αέρα του Focus FM δεν ήταν απλώς ιστορική αναδρομή. Ήταν υπενθύμιση. Ότι η Ιστορία δεν είναι μουσειακό αντικείμενο, αλλά εργαλείο κρίσης. Ότι οι νέοι οφείλουν να γνωρίζουν ποιοι πολέμησαν για την πατρίδα χωρίς να ζητήσουν αντάλλαγμα. Και ότι, ίσως, κάποτε, αν κοιτάξουμε ξανά τέτοιες μορφές χωρίς ιδεοληψίες και σκοπιμότητες, να ξαναβρούμε το χαμένο μέτρο της πολιτικής και της αξιοπρέπειας.
Γιατί ο Καποδίστριας δεν ανήκει στο παρελθόν. Ανήκει σε κάθε εποχή που τολμά να λέει την αλήθεια.
