Με αφορμή τη συμπλήρωση 250 ετών από τη γέννηση του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας (11 Φεβρουαρίου 1776), ο κ. Γούδης παρουσίασε το βιβλίο του «Τι πρέπει να ξέρετε για τον Ιωάννη Καποδίστρια», το οποίο κυκλοφορεί με την «Ελεύθερη Ώρα», επιχειρώντας όπως είπε, όχι μια αγιογραφία, αλλά μια σύνθεση των ουσιωδών ιστορικών δεδομένων.
Η συζήτηση δεν περιορίστηκε στα γνωστά: τα σχολεία, το νόμισμα, τη διοίκηση. Αντιθέτως, ο συγγραφέας επέμεινε σε τρία μεγάλα σημεία που, κατά την άποψή του, υποτιμώνται στη δημόσια ιστορική αφήγηση.
Ο άνθρωπος πίσω από τη Φιλική Εταιρεία
Κατά τον κ. Γούδη, χωρίς την παρουσία και τη διεθνή ακτινοβολία του Καποδίστρια, η Φιλική Εταιρεία δεν θα αποκτούσε ποτέ την απαραίτητη αξιοπιστία ώστε να προσελκύσει πατριώτες. Η ίδρυσή της στην Οδησσό, σε ρωσικό έδαφος, δεν ήταν τυχαία. Στη συλλογική συνείδηση των μυημένων, πίσω από τη μυστική οργάνωση υπονοείτο η σκιά του Καποδίστρια και, κατ’ επέκταση, του Τσάρου.
Ο Καποδίστριας μπορεί να μην συμφωνούσε με το χρονοδιάγραμμα της Επανάστασης, όμως ο στρατηγικός του στόχος ήταν σαφής: η ελληνική ανεξαρτησία θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο παράλληλα με έναν ρωσοτουρκικό πόλεμο. Αυτή η θέση, που αρχικά δεν έγινε αποδεκτή από τον Τσάρο Αλέξανδρο, βρήκε έδαφος επί Νικόλαου Α΄ της Ρωσίας.
Ο «γκραν μετρ» της διπλωματίας
Ο κ. Γούδης περιέγραψε τον Καποδίστρια ως «Grand Maître» της ευρωπαϊκής σκακιέρας. Αντιπαρατέθηκε με τον πανίσχυρο Αυστριακό καγκελάριο Κλέμενς φον Μέτερνιχ και, κατά την άποψή του, τον υπερέβη στρατηγικά.
Το Πρωτόκολλο της Πετρούπολης, η συνεννόηση Αγγλίας–Ρωσίας και η μετέπειτα εμπλοκή της Γαλλίας οδήγησαν στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου. Όμως, όπως υπογράμμισε, η τελική κατοχύρωση της ελληνικής οντότητας δεν ήταν αποτέλεσμα μόνο του Ναυαρίνου, αλλά κυρίως του Ρωσοτουρκικού Πολέμου 1828–1829, που ανάγκασε την Οθωμανική Αυτοκρατορία σε υποχωρήσεις.
Το χάος που παρέλαβε
Όταν ο Καποδίστριας έφτασε στην Ελλάδα το 1828, δεν βρήκε κράτος. Βρήκε ερείπια. Η Πελοπόννησος κατεστραμμένη από τον Ιμπραήμ, η Στερεά αμφισβητούμενη, διοικητικό κενό παντού. Το μόνο πραγματικά ελεύθερο κομμάτι, όπως ειπώθηκε, ήταν η Μάνη.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αναστολή του Συντάγματος της Γ’ Εθνοσυνέλευσης παρουσιάστηκε από τον συγγραφέα ως αναγκαία πράξη συγκέντρωσης εξουσίας, προκειμένου να οικοδομηθεί κράτος από το μηδέν. «Ή θα μου δώσετε δικτατορικές αρμοδιότητες ή φεύγω», φέρεται να είχε πει. Και του τις έδωσαν.
Σχολεία αλληλοδιδακτικά, εθνικό νόμισμα (ο Φοίνικας), δικαστήρια, διοικητικός μηχανισμός, στρατιωτική οργάνωση και, κυρίως, στρατιωτικές επιτυχίες στη Στερεά Ελλάδα που διεύρυναν τα όρια του υπό διαμόρφωση κράτους. Χωρίς αυτές, κατά τον κ. Γούδη, η Αγγλία θα προωθούσε ένα μικρό κρατίδιο περιορισμένο στην Πελοπόννησο.
Η ρήξη και η δολοφονία
Το πλέον αιχμηρό σημείο της συζήτησης αφορούσε τη δολοφονία του Καποδίστρια στο Ναύπλιο το 1831. Ο κ. Γούδης απέρριψε τις θεωρίες περί άμεσης βρετανικής ή γαλλικής ανάμειξης. Υποστήριξε ότι οι επίσημες εντολές των Μεγάλων Δυνάμεων ήταν να διατηρηθεί ο Καποδίστριας έως την άφιξη βασιλιά.
Κατά την άποψή του, η δολοφονία ήταν αποτέλεσμα εσωτερικών αντιπαλοτήτων και της σύγκρουσης με την οικογένεια Μαυρομιχάλη. Η φυλάκιση του Πετρόμπεη και η προσβολή της τιμής μιας ιστορικής οικογένειας της Μάνης οδήγησαν στην πράξη αντεκδίκησης. «Οι μεγάλοι άνθρωποι κάνουν και μεγάλα λάθη», ανέφερε, επικαλούμενος τον Μακρυγιάννη.
Αγιογραφία ή αποδόμηση;
Η συζήτηση άγγιξε και τη σύγχρονη τάση αποδόμησης των ηρώων. Ο κ. Γούδης υποστήριξε ότι όλοι οι πρωταγωνιστές του ’21 είχαν φωτεινές και σκοτεινές πλευρές. Όμως, τόνισε, η ιστορική αποτίμηση οφείλει να βλέπει το «δάσος» και όχι να εγκλωβίζεται στα «δέντρα».
Ο Καποδίστριας δεν ήταν άγιος. Δεν ήταν όμως ούτε δικτάτορας με τη σύγχρονη έννοια. Ήταν ένας πολιτικός που κινήθηκε σε συνθήκες χάους, με στρατηγικό όραμα και διεθνή εμπειρία που δεν διέθετε κανείς άλλος Έλληνας της εποχής.
Διακόσια πενήντα χρόνια μετά τη γέννησή του, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο: τι είδους ηγεσία χρειάζεται ένα κράτος όταν ξεκινά από το μηδέν; Και μήπως η αναζήτηση ενός «ιδεατού Καποδίστρια» αντανακλά τη σύγχρονη αγωνία για πολιτικό ήθος και εθνική στρατηγική;
Το βιβλίο του Χρήστου Γούδη δεν επιχειρεί να επιβάλει απαντήσεις. Επιχειρεί, όμως, να επαναφέρει στο προσκήνιο κρίσιμα δεδομένα για μια μορφή που, είτε αγαπιέται είτε αμφισβητείται, παραμένει θεμελιώδης για τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους.
Και ίσως αυτό, τελικά, να είναι το πιο ουσιαστικό: να γνωρίζουμε τι πραγματικά πρέπει να ξέρουμε.
