Στην εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη «Κόντρα στο Σύστημα» στον Focus FM 103,6 και ΜΑΧΗ FM 99,8 – τα μόνα πατριωτικά ραδιόφωνα – βρέθηκε σήμερα καλεσμένος ο Πέτρος Δαμιανός, εκπαιδευτικός και πρώην διευθυντής στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα, και μίλησε για τη δραματική κατάσταση που επικρατεί στις ελληνικές φυλακές, αποκαλύπτοντας εικόνες που σοκάρουν και γεννούν σοβαρά ερωτήματα για το τι πραγματικά συμβαίνει πίσω από τα κάγκελα.
Η εικόνα που περιέγραψε δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών. Οι ελληνικές φυλακές, αντί να αποτελούν χώρους σωφρονισμού, έχουν μετατραπεί σε εστίες αποσύνθεσης, εγκληματικότητας και εγκατάλειψης. Και το χειρότερο; Η κατάσταση, όπως είπε, δεν βελτιώνεται αλλά επιδεινώνεται χρόνο με τον χρόνο.
Ο υπερπληθυσμός αποτελεί το πρώτο και πιο εμφανές σύμπτωμα της κρίσης. Σε κελιά σχεδιασμένα για τέσσερα άτομα, στοιβάζονται πέντε, έξι, ακόμη και επτά κρατούμενοι. Άνθρωποι κοιμούνται στο πάτωμα, εναλλάσσονται στα κρεβάτια, ζουν σε συνθήκες που δεν συνάδουν με ευρωπαϊκό κράτος δικαίου. Και το ερώτημα είναι αμείλικτο: ποιος ελέγχει αυτή την κατάσταση;
Ο ίδιος ο Δαμιανός ανέδειξε έναν φαύλο κύκλο. Από τη μία, η αυστηροποίηση του ποινικού κώδικα οδηγεί περισσότερους ανθρώπους στη φυλακή. Από την άλλη, δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για νέες υποδομές ή αποσυμφόρηση. Έτσι, οι φυλακές γεμίζουν, χωρίς σχέδιο, χωρίς στρατηγική, χωρίς ανθρώπινη προσέγγιση.
Και μέσα σε αυτό το χάος, εμφανίζεται ένα ακόμη πιο ανησυχητικό φαινόμενο: οι λεγόμενοι «διακινητές». Άνθρωποι που, όπως επισημάνθηκε, δεν είναι οι πραγματικοί εγκέφαλοι των κυκλωμάτων, αλλά συχνά απελπισμένοι μετανάστες που βρέθηκαν στο τιμόνι μιας βάρκας. Οι πραγματικοί διακινητές παραμένουν εκτός φυλακών, ενώ αυτοί που συλλαμβάνονται γεμίζουν τα σωφρονιστικά καταστήματα.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Ότι το σύστημα τιμωρεί τους λάθος ανθρώπους. Ότι η Δικαιοσύνη εφαρμόζεται τυπικά, αλλά όχι ουσιαστικά. Και ότι η πολιτεία επιλέγει να δείχνει έργο, χωρίς να λύνει το πρόβλημα. Αλλά η κατάσταση δεν σταματά εκεί.
Μαρτυρίες κρατουμένων, όπως μεταφέρθηκαν, κάνουν λόγο για ύπαρξη ναρκωτικών, κινητών τηλεφώνων και παράνομων αντικειμένων μέσα στις φυλακές. Ένα παράλληλο σύστημα, όπου το χρήμα κινεί τα πάντα. Όπου όποιος έχει, μπορεί να αποκτήσει. Και το ερώτημα είναι ξανά αμείλικτο: πώς μπαίνουν όλα αυτά μέσα;
Η απάντηση, έστω και έμμεσα, σοκάρει. Υπάρχουν τρόποι. Υπάρχουν «τρύπες» στο σύστημα. Υπάρχουν συμφέροντα. Και –το πιο ανησυχητικό, υπάρχει φόβος. Σωφρονιστικοί υπάλληλοι που ενδέχεται να απειλούνται, να εκφοβίζονται, να πιέζονται. Ποιος τους προστατεύει; Ποιος τους στηρίζει; Η εικόνα ενός συστήματος που δεν ελέγχει καν τον εαυτό του είναι πλέον ξεκάθαρη.
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, το υγειονομικό σκέλος της κατάστασης είναι εξίσου τραγικό. Οι φυλακές διαθέτουν υποτυπώδη ιατρεία, αλλά όχι μόνιμους γιατρούς. Επισκέπτες ιατροί, λίγες ώρες την εβδομάδα, και σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης; Αναμονή για ασθενοφόρο. Χρόνος χαμένος. Ζωές σε κίνδυνο.
Τι συμβαίνει όμως με την ψυχική υγεία των κρατουμένων; Ανθρώπων που ζουν σε συνθήκες πίεσης, εγκλεισμού, φόβου;
Υπάρχουν ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί, αλλά και πάλι το σύστημα δείχνει αποσπασματικό. Ο ψυχίατρος δεν είναι μόνιμος. Οι δομές απεξάρτησης έχουν αποδυναμωθεί. Το πρώην ΚΕΘΕΑ, που λειτουργούσε με συγκεκριμένη φιλοσοφία, έχει ενσωματωθεί σε ένα νέο, ασαφές πλαίσιο, προκαλώντας σύγχυση ακόμη και στους ίδιους τους ανθρώπους που εργάζονταν σε αυτό.
Και εδώ τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: θέλουμε πραγματικά να βοηθήσουμε τους κρατούμενους να επανενταχθούν ή απλώς να τους κρατάμε «εκτός κοινωνίας»;
Διότι, όπως εξήγησε ο Δαμιανός, ο άνθρωπος που μπαίνει στη φυλακή δεν γεννήθηκε εγκληματίας. Είναι προϊόν συνθηκών, περιβάλλοντος, αποτυχιών. Και αν αυτά τα προβλήματα δεν αντιμετωπιστούν, τότε όταν αποφυλακιστεί θα είναι ακόμη μεγαλύτερα. Και τότε τι γίνεται; Επιστρέφει στον ίδιο κύκλο. Εκτός αν υπάρξει στήριξη.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μοναδική ελπίδα μέσα σε αυτή τη σκοτεινή εικόνα. Τα παραδείγματα νέων ανθρώπων που μέσα στη φυλακή βρήκαν διέξοδο μέσω της εκπαίδευσης. Παιδιά που το εκπαιδευτικό σύστημα είχε απορρίψει, αλλά μέσα στη φυλακή επέστρεψαν στο σχολείο, σπούδασαν, άλλαξαν ζωή.
Περίπου το 85%-90% των κρατουμένων στον Αυλώνα συμμετείχε σε εκπαιδευτικές δομές. Κάποιοι από αυτούς σήμερα είναι φοιτητές. Άλλοι έχουν δημιουργήσει οικογένειες, εργάζονται, ζουν μια κανονική ζωή. Άρα γίνεται. Αλλά υπό προϋποθέσεις.
Η βασική προϋπόθεση είναι μία: στήριξη μετά την αποφυλάκιση. Γιατί χωρίς αυτήν, όπως ειπώθηκε ξεκάθαρα, ο δρόμος είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένος. Όταν κάποιος βγαίνει χωρίς δουλειά, χωρίς στέγη, χωρίς βοήθεια, πόσο θα αντέξει πριν επιστρέψει στην παραβατικότητα; Και τότε το κράτος τι κάνει; Τον ξαναβάζει φυλακή. Ένας φαύλος κύκλος που δεν σπάει ποτέ.
Και μέσα σε όλα αυτά, αναδεικνύεται και μια ακόμη σκοτεινή πτυχή: η νομική ανισότητα. Κρατούμενοι χωρίς οικονομική δυνατότητα, χωρίς σωστή υπεράσπιση, οδηγούνται σε καταδίκες που ίσως θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Άλλοι, με «στήριξη», εξασφαλίζουν καλύτερη μεταχείριση.
Δικαιοσύνη για όλους ή δικαιοσύνη για λίγους; Το ερώτημα παραμένει. Η εικόνα που σκιαγραφήθηκε δεν είναι απλώς προβληματική. Είναι επικίνδυνη. Γιατί μια κοινωνία που δεν μπορεί να διαχειριστεί τις φυλακές της, δεν μπορεί να διαχειριστεί ούτε την εγκληματικότητα.
Και τελικά, ποιος πληρώνει το τίμημα; Οι πολίτες. Οι ίδιοι οι κρατούμενοι. Και μια κοινωνία που συνεχίζει να γυρίζει γύρω από τον εαυτό της, χωρίς να λύνει τα βαθύτερα προβλήματα.
Η αλήθεια είναι μία: αν δεν υπάρξει πολιτική βούληση, αν δεν υπάρξει ουσιαστική μεταρρύθμιση, αν δεν στηριχθούν άνθρωποι και όχι αριθμοί, τότε οι φυλακές θα συνεχίσουν να είναι αυτό που είναι σήμερα. Μια ωρολογιακή βόμβα. Και το ερώτημα δεν είναι αν θα εκραγεί. Αλλά πότε.
