Στην εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη «Κόντρα στο Σύστημα» στον Focus FM 103,6 και ΜΑΧΗ FM 99,8 – τα μόνα πατριωτικά ραδιόφωνα – βρέθηκε σήμερα καλεσμένος ο Ιωάννης Αντωνόπουλος, ιστορικός ερευνητής, και μίλησε για το πώς οδηγήθηκε η Ελλάδα στο καθεστώς της 21ης Απριλίου και ποιοι παράγοντες διαμόρφωσαν την πιο αμφιλεγόμενη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας.
Η 21η Απριλίου δεν είναι απλώς μια ημερομηνία. Είναι μια πληγή, ένα σημείο καμπής, αλλά και μια αφορμή για βαθύτερη κατανόηση του τι πραγματικά συνέβη στη χώρα πριν και κατά τη διάρκεια της επιβολής του καθεστώτος των συνταγματαρχών. Γιατί τίποτα στην ιστορία δεν συμβαίνει τυχαία. Και σίγουρα, όπως τονίστηκε και στην εκπομπή, δεν «ξύπνησαν ένα πρωί κάποιοι αξιωματικοί και κατέλαβαν την εξουσία».
Η Ελλάδα της δεκαετίας του ’60 ήταν μια χώρα βαθιά τραυματισμένη. Είχε προηγηθεί Κατοχή, Εμφύλιος, πολιτικές διώξεις, κοινωνικός διχασμός. Η κοινωνία παρέμενε διαιρεμένη και οι πληγές ανοιχτές. Το κράτος λειτουργούσε με όρους καχυποψίας και ελέγχου, ενώ μεγάλα τμήματα του πληθυσμού ζούσαν σε συνθήκες φτώχειας και ανέχειας.
Η οικονομική πραγματικότητα ήταν σκληρή. Μετανάστευση, χαμηλοί μισθοί, ανύπαρκτες υποδομές σε πολλές περιοχές. Ο Έλληνας αγρότης ζούσε σε συνθήκες που σήμερα μοιάζουν αδιανόητες. Ο εργάτης πάλευε για την επιβίωση. Και η μεσαία τάξη προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα σε ελπίδα και απογοήτευση.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το πολιτικό σύστημα δεν κατάφερε να δώσει λύσεις. Οι κυβερνήσεις διαδέχονταν η μία την άλλη, τα κόμματα συγκρούονταν, οι διαδηλώσεις ήταν καθημερινότητα και η κοινωνική ένταση κλιμακωνόταν. Η περίφημη «Αποστασία» του 1965 αποτέλεσε το αποκορύφωμα αυτής της κρίσης, διαλύοντας κάθε ίχνος πολιτικής σταθερότητας.
Το Παλάτι, οι ξένες δυνάμεις και τα εσωτερικά συμφέροντα διαδραμάτιζαν καθοριστικό ρόλο. Η Ελλάδα δεν ήταν ποτέ αποκομμένη από τα γεωπολιτικά παιχνίδια. Το Κυπριακό, ο Ψυχρός Πόλεμος, οι σχέσεις με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό μείγμα.
Όπως επισημάνθηκε στην εκπομπή, η επέμβαση του Στρατού δεν ήταν καθολική. Δεν επρόκειτο για «στρατό» ως σύνολο, αλλά για ένα τμήμα αξιωματικών που δρούσε οργανωμένα και με σχέδιο. Οι συνταγματάρχες εκμεταλλεύτηκαν το χάος, την κόπωση της κοινωνίας και την αδυναμία του πολιτικού συστήματος.
Και εδώ βρίσκεται μια σκληρή αλήθεια: ένα μέρος της κοινωνίας δεν αντέδρασε. Όχι απαραίτητα γιατί συμφωνούσε, αλλά γιατί είχε κουραστεί. Από τις συγκρούσεις, τις αβεβαιότητες, τον φόβο. Όταν ο πολίτης δεν μπορεί να πάει στη δουλειά του χωρίς να φοβάται, αρχίζει να αποδέχεται ακόμη και ακραίες λύσεις.
Η επιβολή του καθεστώτος έγινε με ταχύτητα και ακρίβεια. Μέσα σε λίγες ώρες, πολιτικοί, στρατιωτικοί και πολίτες συνελήφθησαν. Το κράτος πέρασε σε μια νέα φάση: στρατιωτικός νόμος, λογοκρισία, διώξεις, βασανιστήρια. Η δημοκρατία ανεστάλη και η χώρα μπήκε σε μια σκοτεινή επταετία.
Ωστόσο, η περίοδος αυτή δεν μπορεί να αναλυθεί μονοδιάστατα. Υπήρξαν και κοινωνικά και οικονομικά φαινόμενα που δημιούργησαν αντιφατικές μνήμες. Κάποιοι μιλούν για έργα υποδομών, για ανάπτυξη, για σταθερότητα. Άλλοι θυμούνται φόβο, καταπίεση και σιωπή.
Η αλήθεια, όπως πάντα, βρίσκεται στη «μέση». Η οικονομική άνοδος εκείνης της περιόδου δεν ήταν αποκλειστικά αποτέλεσμα του καθεστώτος. Ήταν μέρος μιας ευρύτερης διεθνούς ανάπτυξης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Παράλληλα, τα εμβάσματα των μεταναστών έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ελληνική οικονομία.
Η κοινωνία άλλαζε, αλλά όχι με τον τρόπο που θα άλλαζε σε ένα δημοκρατικό περιβάλλον. Η ανάπτυξη δεν συνοδευόταν από ελευθερία. Και αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: χωρίς δημοκρατία, κάθε «ανάπτυξη» έχει όρια και κόστος.
Η ιστορία της 21ης Απριλίου είναι, τελικά, ένα μάθημα. Μας δείχνει τι συμβαίνει όταν το πολιτικό σύστημα αποτυγχάνει, όταν η κοινωνία διχάζεται και όταν οι θεσμοί αποδυναμώνονται. Μας υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη.
Και ίσως το πιο σημαντικό: μας καλεί να μην επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη. Γιατί, όπως ειπώθηκε εύστοχα, «τίποτα δεν προκύπτει από παρθενογένεση στην ιστορία».
Σήμερα, σχεδόν 60 χρόνια μετά, η συζήτηση παραμένει ζωντανή. Όχι για να διχάσει, αλλά για να φωτίσει. Για να καταλάβουμε, να μάθουμε και κυρίως, να προστατεύσουμε όσα θεωρούμε αυτονόητα. Γιατί η ιστορία δεν είναι απλώς παρελθόν. Είναι καθρέφτης. Και το ερώτημα είναι αν έχουμε το θάρρος να κοιταχτούμε μέσα σε αυτόν.
