Ποιος θα ελέγχει τον ελεγκτή;
Καλεσμένος του Γρηγόρη Σερέτη ήταν ο Εμμανουήλ Χατζησάββας, ο οποίος διατύπωσε ιδιαίτερα βαριές καταγγελίες και προβλέψεις για το πού μπορεί να οδηγήσει η πλήρης ψηφιοποίηση του κράτους.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το πραγματικό ερώτημα. Δεν είναι αν η τεχνολογία είναι καλή ή κακή. Είναι ποιος την ελέγχει, με ποιους κανόνες και ποιος ελέγχει εκείνον που την ελέγχει.
Από την εξυπηρέτηση στον αυτοματισμό
Η ψηφιοποίηση μπορεί αναμφίβολα να διευκολύνει τον πολίτη. Μπορεί να περιορίσει τη γραφειοκρατία, να εξαφανίσει ουρές, χαρτιά και ατελείωτες επισκέψεις στις δημόσιες υπηρεσίες.
Όμως κάθε νέο εργαλείο εξουσίας χρειάζεται αντίβαρα. Γιατί διαφορετικά η «ευκολία» μπορεί να μετατραπεί σε εξάρτηση και ο αυτοματισμός σε έναν μηχανισμό όπου ο πολίτης βρίσκεται αντιμέτωπος όχι με έναν άνθρωπο που μπορεί να ακούσει την ένστασή του, αλλά με ένα σύστημα που απλώς εκτελεί.
Αυτό ακριβώς περιέγραψε στη συζήτηση ο Χατζησάββας, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα τη Δανία και τις αυτοματοποιημένες οικονομικές διαδικασίες. Το ζήτημα επομένως δεν είναι να επιστρέψουμε στην εποχή του χαρτιού. Το ζήτημα είναι να απαιτήσουμε εγγυήσεις.
Ποιος διορθώνει το λάθος του αλγορίθμου; Ποιος αποζημιώνει τον πολίτη όταν ένα αυτοματοποιημένο σύστημα κάνει λάθος; Πόσο γρήγορα μπορεί κάποιος να προσφύγει; Και κυρίως: θα υπάρχει πάντοτε άνθρωπος απέναντι στον άνθρωπο;
Οι κάμερες και η τεχνητή νοημοσύνη είναι ήδη εδώ
Η συζήτηση δεν αφορά σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Το 2026 στην Ελλάδα χρησιμοποιούνται ήδη κάμερες με λειτουργίες τεχνητής νοημοσύνης για τον εντοπισμό τροχαίων παραβάσεων, ενώ οι σχετικές ειδοποιήσεις μπορούν να αποστέλλονται ψηφιακά στη Θυρίδα Πολίτη στο Gov.gr Wallet. Η κυβέρνηση έχει επίσης ανακοινώσει περαιτέρω ανάπτυξη του συστήματος.
Άρα η μετάβαση έχει αρχίσει. Και αυτό επιβάλλει δημόσια συζήτηση όχι μόνο για το τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία, αλλά για το τι επιτρέπεται να κάνει.
Μια κάμερα που εντοπίζει κάποιον να περνά με κόκκινο μπορεί να αποτελεί εργαλείο οδικής ασφάλειας. Από εκεί μέχρι ένα γενικευμένο σύστημα παρακολούθησης της καθημερινότητας υπάρχει όμως μια τεράστια θεσμική απόσταση. Αυτή η απόσταση πρέπει να προστατευθεί.
Η ψηφιακή ταυτότητα και το μεγάλο ερώτημα των δεδομένων
Το ίδιο ισχύει για την ψηφιακή ταυτότητα. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει το European Digital Identity Wallet, μέσω του οποίου οι πολίτες θα μπορούν να αποθηκεύουν και να χρησιμοποιούν ψηφιακά στοιχεία και έγγραφα για δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες.
Η επίσημη ευρωπαϊκή θέση είναι ότι το σύστημα σχεδιάζεται με προστασία της ιδιωτικότητας και έλεγχο από τον ίδιο τον χρήστη ως προς τις πληροφορίες που κοινοποιεί. Αυτό είναι το θεσμικό πλαίσιο. Αλλά μια δημοκρατική κοινωνία δικαιούται – και οφείλει – να ζητά διαρκώς αποδείξεις ότι οι εγγυήσεις λειτουργούν και στην πράξη.
Ποιος έχει πρόσβαση στα δεδομένα; Για πόσο χρόνο; Ποιος καταγράφει την πρόσβαση; Μπορεί ο πολίτης να γνωρίζει ποιος είδε τι; Μπορεί να διορθώσει λάθος δεδομένα; Μπορεί να χρησιμοποιηθεί μια βάση δεδομένων για διαφορετικό σκοπό από εκείνον για τον οποίο δημιουργήθηκε; Αυτά δεν είναι ερωτήματα «τεχνοφοβίας». Είναι ερωτήματα δημοκρατίας.
Η βαριά καταγγελία για τις εκλογές
Στο πιο εκρηκτικό σημείο της συζήτησης ο Εμμανουήλ Χατζησάββας εξέφρασε φόβους ακόμη και για πιθανή αλλοίωση εκλογικών αποτελεσμάτων μέσω της τεχνολογίας.
Πρόκειται για εξαιρετικά σοβαρό ισχυρισμό και ακριβώς γι’ αυτό δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως αποδεδειγμένο γεγονός χωρίς συγκεκριμένα στοιχεία. Όμως υπάρχει ένα απολύτως θεμιτό ερώτημα που πρέπει να τίθεται σε κάθε δημοκρατία: Πόσο διαφανές, ελέγξιμο και επαληθεύσιμο είναι κάθε ψηφιακό στάδιο της μετάδοσης ενός εκλογικού αποτελέσματος;
Η απάντηση δεν πρέπει να είναι «εμπιστευτείτε μας». Πρέπει να είναι διαδικασίες, έλεγχοι, δικλείδες ασφαλείας και δυνατότητα επαλήθευσης.
Η ελληνική εκλογική διαδικασία εξακολουθεί να βασίζεται στη φυσική ψηφοφορία στα εκλογικά τμήματα και τα ψηφιακά συστήματα έχουν χρησιμοποιηθεί για την ασφαλή μετάδοση των αποτελεσμάτων από τους δικαστικούς αντιπροσώπους προς το Υπουργείο Εσωτερικών. Επομένως άλλο πράγμα είναι η ψηφιακή μετάδοση αποτελεσμάτων και άλλο η ηλεκτρονική ψηφοφορία. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη.
Αλλά ακριβώς επειδή η εμπιστοσύνη στις εκλογές αποτελεί θεμέλιο της Δημοκρατίας, όσο περισσότερη τεχνολογία μπαίνει στη διαδικασία τόσο περισσότερη διαφάνεια πρέπει να απαιτείται. Δεν είναι πόλεμος εναντίον της τεχνολογίας Εδώ βρίσκεται ίσως και η μεγαλύτερη παγίδα. Όποιος εκφράζει ανησυχία για την ψηφιακή διακυβέρνηση δεν σημαίνει ότι ζητά να καταργηθούν οι υπολογιστές.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι: τεχνολογία ή όχι τεχνολογία. Το δίλημμα είναι: τεχνολογία με δημοκρατικό έλεγχο ή τεχνολογία χωρίς επαρκή έλεγχο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υπηρετήσει τον πολίτη. Μπορεί όμως, αν χρησιμοποιηθεί χωρίς ισχυρές δικλείδες, να συγκεντρώσει τεράστια δύναμη στα χέρια εκείνων που ελέγχουν τα δεδομένα, τα συστήματα και τους κανόνες λειτουργίας τους.
Και η ιστορία έχει δείξει κάτι απλό: η εξουσία χρειάζεται έλεγχο ανεξάρτητα από το ποιος κυβερνά. Σήμερα μπορεί να εμπιστεύεσαι μια κυβέρνηση. Αύριο μπορεί να μην την εμπιστεύεσαι. Οι θεσμοί όμως δεν κατασκευάζονται για τον πολιτικό που συμπαθούμε. Κατασκευάζονται για να προστατεύουν τον πολίτη ακόμη και από εκείνον που δεν εμπιστεύεται.
Ο πολίτης δεν μπορεί να γίνει ένας αριθμός
Ο Γρηγόρης Σερέτης έθεσε στη συζήτηση ένα ζήτημα που ξεπερνά κόμματα και κυβερνήσεις: τι συμβαίνει όταν σχεδόν ολόκληρη η σχέση του ανθρώπου με το κράτος περνά μέσα από μία ψηφιακή υποδομή;
Ταυτότητα. Φορολογία. Τραπεζικές συναλλαγές. Πρόστιμα. Δημόσιες υπηρεσίες. Έγγραφα. Υγεία. Μετακινήσεις. Και αύριο ίσως ακόμη περισσότερα.
Η συγκέντρωση τόσων λειτουργιών δημιουργεί τεράστια ευκολία, αλλά και τεράστια ευθύνη. Γιατί όσο μεγαλύτερο γίνεται ένα ψηφιακό οικοσύστημα τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ζημιά που μπορεί να προκαλέσει ένα λάθος, μια παραβίαση ασφαλείας, μια κατάχρηση ή μια αυθαίρετη απόφαση.
Γι’ αυτό χρειάζεται κάτι περισσότερο από τεχνολογικό ενθουσιασμό. Χρειάζεται λογοδοσία. Το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί τώρα. Η ψηφιακή εποχή δεν έρχεται. Είναι ήδη εδώ. Το θέμα λοιπόν δεν είναι να την εμποδίσουμε. Είναι να αποφασίσουμε τους κανόνες με τους οποίους θα λειτουργεί.
Ο πολίτης πρέπει να ξέρει ποια δεδομένα συλλέγονται, ποιος τα χρησιμοποιεί και γιατί. Πρέπει να έχει ουσιαστικό δικαίωμα ένστασης. Πρέπει να υπάρχουν ανεξάρτητοι έλεγχοι. Πρέπει να υπάρχει κυβερνοασφάλεια. Πρέπει να υπάρχει διαφάνεια στους αλγορίθμους όταν αυτοί επηρεάζουν δικαιώματα και υποχρεώσεις.
Και σε διαδικασίες τόσο κρίσιμες όσο οι εκλογές, πρέπει να υπάρχει η μέγιστη δυνατή επαληθευσιμότητα. Γιατί η Δημοκρατία δεν κινδυνεύει από έναν υπολογιστή. Κινδυνεύει όταν ο πολίτης δεν γνωρίζει ποιος χειρίζεται τον υπολογιστή, με ποιους κανόνες και ποιος έχει τη δύναμη να τον ελέγξει.
Και αυτό είναι το ερώτημα που δεν επιτρέπεται να χαθεί μέσα στον θόρυβο της «ψηφιακής προόδου».
«Η τεχνολογία πρέπει να είναι εργαλείο του πολίτη, όχι ο πολίτης εξάρτημα της τεχνολογίας.»
