Στην εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη «Κόντρα στο Σύστημα» στον Focus FM 103,6 και ΜΑΧΗ FM 99,8 – τα μόνα πατριωτικά ραδιόφωνα – άνοιξε μία συζήτηση που αφορά πλέον σχεδόν κάθε ελληνικό σπίτι. Καλεσμένη ήταν η ψυχολόγος Πόπη Μέγαρη και το θέμα δεν ήταν απλώς η τεχνολογία. Ήταν το πώς η τεχνολογία, η αδιάκοπη έκθεση στις οθόνες, τα social media και η νέα κουλτούρα της στιγμιαίας ικανοποίησης έχουν αρχίσει να εισβάλλουν στην καθημερινότητα, στον ύπνο, στις ανθρώπινες σχέσεις και τελικά στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε.
Κι εδώ βρίσκεται ίσως η μεγάλη αντίφαση της εποχής μας.
Ποτέ ο άνθρωπος δεν είχε τόσα μέσα για να επικοινωνήσει και ποτέ δεν κινδύνευε τόσο πολύ να ξεχάσει πώς είναι να επικοινωνεί πραγματικά.
Έχουμε εκατοντάδες «φίλους» στο διαδίκτυο, αλλά μπορεί να μην έχουμε έναν άνθρωπο απέναντί μας για να πιούμε έναν καφέ και να μιλήσουμε. Στέλνουμε μηνύματα σε δευτερόλεπτα στην άλλη άκρη του κόσμου, αλλά μέσα στο ίδιο σπίτι μπορεί τέσσερις άνθρωποι να κάθονται σε ένα τραπέζι και να κοιτάζουν τέσσερις διαφορετικές οθόνες.
Αυτό ακριβώς έβαλε στο τραπέζι η Πόπη Μέγαρη: την ανάγκη να περιοριστεί η ανεξέλεγκτη ψηφιακή ενασχόληση και να επιστρέψει στη ζωή μας η πραγματική, πρόσωπο με πρόσωπο ανθρώπινη επαφή.
Το κινητό έγινε προέκταση του χεριού
Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία αυτή καθαυτή. Η τεχνολογία είναι εργαλείο. Μπορεί να μας ενημερώσει, να μας συνδέσει, να μας βοηθήσει στη δουλειά, στην εκπαίδευση, ακόμη και στην επικοινωνία με ανθρώπους που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Το ερώτημα είναι άλλο:
Ποιος χρησιμοποιεί ποιον; Χρησιμοποιούμε εμείς το κινητό ή έχει αρχίσει το κινητό να χρησιμοποιεί τον χρόνο μας;
Πόσες φορές ανοίγει κάποιος το τηλέφωνο «για πέντε λεπτά» και ξαφνικά ανακαλύπτει ότι πέρασε μία ώρα; Ένα βίντεο γίνεται δεύτερο. Το δεύτερο τρίτο. Μετά έρχεται ένα reel, μία ειδοποίηση, ένα μήνυμα, μία ακόμη ανάρτηση. Και ο χρόνος φεύγει.
Η Πόπη Μέγαρη περιέγραψε ακριβώς αυτή την εικόνα από την επαγγελματική της εμπειρία: ανθρώπους που ξεκινούν να παρακολουθήσουν κάτι για λίγο και συνειδητοποιούν αργότερα ότι έχουν περάσει ακόμη και ώρες μπροστά στην οθόνη. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ένας νέος τρόπος ζωής.
Τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα στην οθόνη
Ακόμη μεγαλύτερη πρέπει να είναι η προσοχή όταν μιλάμε για παιδιά. Οι προηγούμενες γενιές μεγάλωναν στην αυλή, στη γειτονιά, στο σχολείο, στο παιχνίδι, στην πραγματική κοινωνική επαφή. Η σημερινή γενιά μεγαλώνει ταυτόχρονα και σε έναν δεύτερο κόσμο: τον ψηφιακό. Και εκεί τα πράγματα γίνονται πολύ πιο σύνθετα.
Γιατί στο διαδίκτυο κανείς δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι αυτό που βλέπει είναι αυτό που πραγματικά υπάρχει. Ένας άγνωστος μπορεί να παρουσιάζεται ως συνομήλικος. Μία εικόνα μπορεί να είναι κατασκευασμένη. Ένα πρότυπο μπορεί να είναι εντελώς πλασματικό. Μία «τέλεια ζωή» στα social media μπορεί να είναι απλώς μία φωτογραφία δέκα δευτερολέπτων.
Γι’ αυτό η οικογένεια και το σχολείο αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη. Όχι για να μεγαλώσουν παιδιά φοβισμένα απέναντι στην τεχνολογία. Αλλά για να μεγαλώσουν σκεπτόμενους ανθρώπους. Παιδιά που θα ρωτούν. Που θα αμφισβητούν. Που θα διασταυρώνουν. Που δεν θα θεωρούν αλήθεια οτιδήποτε εμφανίζεται στην οθόνη τους. Η πραγματική ψηφιακή κατάρτιση δεν είναι να ξέρεις μόνο να χειρίζεσαι ένα smartphone. Είναι να ξέρεις πότε να το αφήνεις κάτω.
Η μεγάλη μάχη για την προσοχή μας
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι κουρασμένος. Ξυπνά, τρέχει στη δουλειά, αντιμετωπίζει οικονομικές και οικογενειακές υποχρεώσεις, επιστρέφει σπίτι εξαντλημένος και αναζητά έναν εύκολο τρόπο να «σβήσει». Και τότε εμφανίζεται η οθόνη. Δεν απαιτεί προσπάθεια. Δεν απαιτεί συγκέντρωση. Δεν απαιτεί καν απόφαση. Απλώς σκρολάρεις. Και κάπως έτσι η χαλάρωση μπορεί να μετατραπεί σε άλλη μία μορφή εξάντλησης.
Η λύση που συζητήθηκε στην εκπομπή δεν είναι να πετάξουμε τα κινητά στα σκουπίδια. Είναι να ξαναβάλουμε όρια. Να ορίσουμε συγκεκριμένο χρόνο για τα social media. Να μη βρίσκεται διαρκώς το κινητό δίπλα μας. Να αφήνουμε χώρο για περπάτημα, άσκηση, ένα βιβλίο, μία συζήτηση, μία έξοδο, μία πραγματική ανθρώπινη σχέση.
Ακούγονται απλά. Σήμερα όμως τα απλά έχουν γίνει επαναστατικά.
Να ξαναμάθουμε να ηρεμούμε χωρίς οθόνη
Ο Σερέτης χρησιμοποίησε στη συζήτηση έναν χαρακτηριστικό όρο: «πνευματική αποσυμπίεση». Και ίσως αυτό ακριβώς λείπει από εκατομμύρια ανθρώπους. Να μπορέσουν για λίγη ώρα να σταματήσουν. Να χαμηλώσουν τα φώτα. Να αφήσουν το κινητό. Να κάνουν ένα ζεστό μπάνιο. Να διαβάσουν. Να περπατήσουν. Να βρεθούν στη φύση. Να ακούσουν τη σιωπή αντί για άλλη μία ειδοποίηση.
Η Μέγαρη στάθηκε επίσης στη σημασία της φυσικής άσκησης, της επαφής με τη φύση, των τεχνικών χαλάρωσης και της αναζήτησης βοήθειας από κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας όταν τα αρνητικά συναισθήματα γίνονται επίμονα ή δυσβάσταχτα. Και αυτό είναι κρίσιμο. Η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι ήττα. Ούτε η ψυχική δυσκολία λύνεται με συνθήματα. Χρειάζεται σωστή αξιολόγηση, υπεύθυνη αντιμετώπιση και, όταν απαιτείται, συνεργασία με τους κατάλληλους επαγγελματίες υγείας. Τα φάρμακα, επίσης, δεν είναι ούτε «καραμέλες» ούτε κάτι που πρέπει να δαιμονοποιείται συλλήβδην: η χορήγηση, η διάρκεια και η διακοπή τους είναι ιατρικές αποφάσεις και πρέπει να γίνονται με την καθοδήγηση του θεράποντος γιατρού.
Από το scrolling στον τζόγο
Η συζήτηση όμως προχώρησε ακόμη βαθύτερα. Στον τζόγο. Μία βιομηχανία που σήμερα δεν βρίσκεται πλέον μόνο πίσω από τις πόρτες ενός καζίνο. Βρίσκεται στην τσέπη. Στο κινητό. Στην οθόνη. Στις διαφημίσεις. Στο «μπες και παίξε». Στο «ίσως αυτή τη φορά κερδίσεις». Και εκεί δημιουργείται ένας επικίνδυνος κύκλος προσδοκίας, ανταμοιβής και επανάληψης.
Η Μέγαρη επισήμανε ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν χάσει τεράστια ποσά, ακόμη και χρήματα μιας ολόκληρης ζωής, συνεχίζοντας να κυνηγούν την επόμενη νίκη. Και το πιο τρομακτικό; Κάποιες φορές δεν είναι καν το ποσό. Είναι η ίδια η αίσθηση του «κέρδισα». Αυτό είναι η παγίδα. Γιατί όταν ο άνθρωπος αρχίζει να κυνηγά συνεχώς το επόμενο έντονο ερέθισμα, το επόμενο στοίχημα, το επόμενο βίντεο, την επόμενη ειδοποίηση, τότε η καθημερινή ζωή μπορεί να αρχίσει να του φαίνεται «λίγη».
Οι εξαρτήσεις δεν αντιμετωπίζονται με άρνηση
Στο τελευταίο μέρος της συζήτησης μπήκε στο τραπέζι και το εξαιρετικά σοβαρό ζήτημα των ναρκωτικών. Εκεί η Πόπη Μέγαρη έδωσε ίσως μία από τις σημαντικότερες φράσεις ολόκληρης της συνέντευξης:
Πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση και η αποδοχή του προβλήματος.
Το «όποτε θέλω το σταματάω» είναι μία φράση που ακούγεται συχνά στις εξαρτήσεις. Όμως όταν έχει δημιουργηθεί εξάρτηση, η κατάσταση μπορεί να χρειάζεται εξειδικευμένη αντιμετώπιση. Δεν χωρούν ούτε ντροπές ούτε ηρωισμοί. Χρειάζεται βοήθεια. Χρειάζεται οικογένεια, όπου αυτή μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Χρειάζονται ειδικοί. Χρειάζονται κατάλληλες δομές. Και πάνω απ’ όλα χρειάζεται ο άνθρωπος να παραδεχτεί ότι υπάρχει πρόβλημα.
Η νέα επανάσταση είναι να ελέγχεις τον εαυτό σου
Ίσως τελικά αυτή να είναι η μεγαλύτερη μάχη της ψηφιακής εποχής. Όχι άνθρωπος εναντίον μηχανής. Αλλά άνθρωπος εναντίον της ίδιας του της παρόρμησης.
Να μπορείς να πεις: «Φτάνει για σήμερα». Να κλείσεις την οθόνη. Να μην πατήσεις το επόμενο βίντεο. Να μη ρίξεις το επόμενο στοίχημα. Να μην αναζητήσεις την εύκολη διαφυγή κάθε φορά που η πραγματικότητα γίνεται δύσκολη. Να σηκωθείς από τον καναπέ. Να περπατήσεις. Να μιλήσεις. Να ζητήσεις βοήθεια όταν τη χρειάζεσαι. Να ξαναβρείς ανθρώπους. Να ξαναβρείς ενδιαφέροντα. Να ξαναβρείς τον ίδιο σου τον εαυτό.
Γιατί η τεχνολογία θα συνεχίσει να εξελίσσεται. Οι οθόνες θα γίνουν περισσότερες. Οι αλγόριθμοι ισχυρότεροι. Οι εφαρμογές πιο ελκυστικές και οι ψηφιακές εμπειρίες ολοένα πιο καθηλωτικές.
Το πραγματικό ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν μπορούμε να σταματήσουμε την τεχνολογική εξέλιξη. Δεν μπορούμε — και δεν χρειάζεται.
Το ερώτημα είναι αν θα εξελιχθούμε κι εμείς αρκετά ώστε να παραμείνουμε κύριοι των επιλογών μας.
Γιατί καμία οθόνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει μία αγκαλιά. Κανένα like δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αποδοχή. Κανένα reel δεν μπορεί να αντικαταστήσει μία πραγματική ανάμνηση. Και κανένας αλγόριθμος δεν πρέπει να αποκτήσει το δικαίωμα να αποφασίζει πού τελειώνει η προσοχή μας και πού αρχίζει η ζωή μας.
«Η τεχνολογία είναι εργαλείο. Η στιγμή που γίνεται αφεντικό, είναι η στιγμή που ο άνθρωπος πρέπει να ξαναπάρει το τιμόνι.»
