Πόσα μέτρα έξω από την πύλη παύει ένας νεκρός να μετράει;
Στην εκπομπή «Κόντρα στο Σύστημα», μέσα από τη συχνότητα του ΜΑΧΗ FM 99,8 στην Αττική και του Focus FM 103,6 στη Θεσσαλονίκη, ο Γρηγόρης Σερέτης έθεσε στον καθηγητή Ιωάννη Αντωνόπουλο ένα ερώτημα που πενήντα τρία χρόνια τώρα μοιάζει να δυσκολεύει περισσότερο τους ζωντανούς απ’ όσο τους τιμά. Τι διαφορά έχει για τον δεκαεπτάχρονο Διομήδη Κομνηνό αν τον βρήκε η σφαίρα μέσα στο Πολυτεχνείο ή στον δρόμο; Όποιος ερευνά τον θάνατό του οφείλει να ξέρει πού ακριβώς έπεσε. Όποιος όμως επικαλείται τη θέση της πύλης για να τον βγάλει από τον λογαριασμό των νεκρών της καταστολής οφείλει να μας εξηγήσει για ποιον ακριβώς κρατάει λογαριασμό.
Απέναντι στον Σερέτη βρισκόταν ένας άνθρωπος που εκείνες τις μέρες ήταν δεκαπέντε χρονών. Κατέβηκε να δει τι συμβαίνει. Έμεινε απ’ έξω. «Φοβήθηκα και μαζεύτηκα μετά», είπε ο Αντωνόπουλος. Θα μπορούσε, ύστερα από μισό αιώνα, να χαρίσει στον έφηβο εαυτό του λίγο περισσότερο θάρρος. Τον άφησε όπως ήταν. Ένα παιδί δύο χρόνια μικρότερο από τον Διομήδη, αρκετά κοντά για να ακούσει τους πυροβολισμούς, πολύ μακριά για να πει ποιος τράβηξε κάθε σκανδάλη. Αυτή η απόσταση ανάμεσα σε όσα έζησε και σε όσα δικαιούται να μαρτυρήσει έδωσε στη συζήτηση τη σοβαρότητα που τόσο συχνά λείπει από τους πανηγυρικούς της επετείου.
Όταν το ημερολόγιο ζητάει κομματική ταυτότητα
Η αρχική παρατήρηση του Σερέτη αφορούσε το σήμερα. Υπάρχουν ημερομηνίες που, μόλις πλησιάσουν, ξέρεις σχεδόν από πριν τι θα ακούσεις. Η μία παρέα θα ζητήσει από την άλλη να απολογηθεί για τη χούντα. Η άλλη θα απαντήσει με τα εγκλήματα του Εμφυλίου. Κάποιος θα ρωτήσει πού ήταν οι σημερινοί τιμητές την ώρα του κινδύνου. Κι όποιος επιχειρήσει να πει κάτι που χαλάει τη σειρά θα πρέπει πρώτα να διευκρινίσει αν είναι κόκκινος ή γαλάζιος. Ο καθηγητής ξέρει καλά το αποτέλεσμα. Όταν εξηγεί πώς σκεφτόταν η μία πλευρά, κάποιοι ακροατές τον κατατάσσουν αμέσως εκεί. Μόλις περάσει στην άλλη, του αλλάζουν ταυτότητα μέσα στην ίδια εκπομπή.
Κι ενόσω εμείς μοιράζουμε ταυτότητες, ποιος θα απαντήσει στον νέο που σκέφτεται να φύγει από την Ελλάδα; Ποιος θα πει στον παραγωγό αν το παιδί του έχει λόγο να μείνει στο χωράφι; Ποιος αναλαμβάνει ευθύνη για τη Θράκη πέρα από την ημέρα μιας εθνικής εορτής; Αυτά έβαλε στο τραπέζι ο Σερέτης. Έχει σημασία ότι αφιέρωσε ολόκληρη εκπομπή στην Ιστορία για να τα θέσει. Όποιος προτείνει να κλείσουμε τα βιβλία μας για να κοιτάξουμε μπροστά ας αναρωτηθεί πώς θα αναγνωρίσουμε την επόμενη φορά εκείνον που θα μας ζητήσει να φοβηθούμε τον γείτονά μας. Στην Ελλάδα αυτή η συνταγή έχει δοκιμαστεί ακόμη και για ένα χωράφι.
Ο Γρηγόρης θυμήθηκε τι του έλεγε η προγιαγιά του. Στα χρόνια που μια πολιτική καταγγελία αρκούσε για να σε μαζέψουν, ένας γείτονας που εποφθαλμιούσε ξένη γη μπορούσε να ξεμπερδέψει με τον ιδιοκτήτη λέγοντας πως είναι κομμουνιστής. Ας έβρισκε ύστερα ο καταγγελλόμενος τρόπο να αποδείξει το αντίθετο. Έτσι παραδόθηκε η ιστορία στην οικογένεια του Σερέτη. Και πιάνει κάτι που δύσκολα χωράει στις ομιλίες των επισήμων. Πίσω από τον μεγαλόστομο διώκτη της εθνικής απειλής μπορούσε κάλλιστα να κρύβεται ο μικροσυμφεροντολόγος του διπλανού κτήματος. Τη βρόμικη δουλειά την αναλάμβανε για λογαριασμό του ένα κράτος πρόθυμο να πιστέψει τον καταδότη.
Πριν από τον Γράμμο, οι διωγμένοι αξιωματικοί
Ο Αντωνόπουλος γύρισε τη συζήτηση στο 1935. Για να καταλάβουμε ποιοι βρέθηκαν αργότερα στο βουνό, είπε, πρέπει πρώτα να δούμε ποιοι είχαν βρεθεί έξω από το στράτευμα. Μετά το αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα, αξιωματικοί αποτάχθηκαν. Άνθρωποι που είχαν περάσει από στρατιωτικές σχολές και είχαν μάθει να διοικούν έμειναν στο περιθώριο. Όταν ήρθε ο πόλεμος του 1940, αρκετοί ήθελαν να επιστρέψουν και να πολεμήσουν. Ο καθηγητής στάθηκε στην πικρία εκείνων που συνάντησαν κλειστή την πόρτα. Η πατρίδα ζητούσε στρατιώτες και κουβαλούσε ακόμη τους καταλόγους με τους ανεπιθύμητους του προηγούμενου καβγά της.
Στην Κατοχή συναντάμε ανθρώπους αυτής της διαδρομής σε διαφορετικές οργανώσεις. Ο Στέφανος Σαράφης στον ΕΛΑΣ, ο Ναπολέων Ζέρβας στον ΕΔΕΣ, ο Δημήτριος Ψαρρός με τη δική του αντιστασιακή δύναμη. Ποιος θα εξηγήσει αυτές τις επιλογές μοιράζοντας εκ των υστέρων μπλε και κόκκινα μολύβια; Ο Αντωνόπουλος αναγνώρισε στο ΚΚΕ οργανωτική εμπειρία και καθοριστική συμβολή στην ανάπτυξη του ΕΑΜ. Στην ίδια ανάσα μίλησε για την επιδίωξη κυριαρχίας μέσα στην Αντίσταση και για τη δολοφονία του Ψαρρού. Στον Γοργοπόταμο βρήκε το παράδειγμα όσων μπόρεσαν να κάνουν μαζί διαφορετικές δυνάμεις. Στην τύχη του Ψαρρού βρήκε το σημείο όπου κατέληξε η σύγκρουση μεταξύ ανθρώπων που είχαν βγει στο βουνό απέναντι στον ίδιο κατακτητή.
Αυτές οι δύο μνήμες ανήκουν στην ίδια χώρα. Δικαιούμαστε να τιμούμε τους ανθρώπους που αντιστάθηκαν και έχουμε υποχρέωση να ρωτάμε πώς σκοτώθηκε ένας αντιστασιακός στα χέρια άλλων Ελλήνων. Όποιος ζητάει ως αντίτιμο του φόρου τιμής να σωπάσουμε για τον φόνο προσβάλλει πρώτα εκείνους που θέλει να τιμήσει. Κι όποιος επικαλείται τον φόνο για να σβήσει από την Αντίσταση χιλιάδες ανθρώπους που έβαλαν τη ζωή τους σε κίνδυνο κάνει την ίδια αδικία από το απέναντι πεζοδρόμιο. Τόσο ακριβή μας πέφτει πια η εντιμότητα ώστε να τη διαθέτουμε μόνο για τους δικούς μας;
Το Παγκράτι του πατέρα του και η Αθήνα του Δεκέμβρη
Ο πατέρας του Αντωνόπουλου ζούσε στο Παγκράτι. Η εικόνα που κράτησε ο γιος από τις αφηγήσεις του έχει μια ανησυχητική ησυχία. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών κυκλοφορούσαν άνθρωποι με τουφέκια, πιστόλια, μαχαίρια, κι όμως για ένα διάστημα έμοιαζε να μη σαλεύει φύλλο. Ύστερα ήρθε ο Δεκέμβρης του 1944. Ο Σερέτης θέλησε να βάλει ονόματα στις δυνάμεις που συγκρούστηκαν στην Αθήνα. Από τη μία ο ΕΛΑΣ, από την άλλη οι κυβερνητικές και οι βρετανικές δυνάμεις. Στους δρόμους της πόλης συναντήθηκαν διαιρέσεις που προϋπήρχαν και συμφέροντα που ξεπερνούσαν κατά πολύ τα ελληνικά σύνορα.
Για τον καθηγητή, το Λονδίνο έβλεπε την Ελλάδα μαζί με την Τουρκία, την Κύπρο και τη διαδρομή προς το Σουέζ. Το ίδιο αυστηρά έκρινε τη Μόσχα. Στη δική του ανάγνωση, η σοβιετική ηγεσία είχε τις προτεραιότητες μιας μεγάλης δύναμης και οι Έλληνες κομμουνιστές που περίμεναν άλλα από αυτήν πλήρωσαν την αυταπάτη. «Η Ελλάδα δεν έχει συμμάχους», είπε και ξεκαθάρισε πως καταθέτει δική του άποψη. Μπορεί κανείς να διαφωνήσει μαζί του. Δυσκολότερα θα υπερασπιστεί την πίστη ότι μια ξένη πρωτεύουσα, επειδή μας ονομάζει φίλους ή συντρόφους, θα βάλει σε δεύτερη μοίρα τα δικά της συμφέροντα για χάρη μας.
Από το 1946 ως το 1949 ο πόλεμος πέρασε με ιδιαίτερη αγριότητα από την επαρχία. Ο Γράμμος και το Βίτσι έμειναν στη μνήμη ως τα βουνά της τελικής αναμέτρησης. Στη συζήτηση ακούστηκαν ακόμη η Φλώρινα, η Κόνιτσα, η Καρδίτσα, η Ευρυτανία. Για τις οικογένειες που έζησαν εκεί, η λήξη των μαχών είχε άλλη ημερομηνία από τη λήξη του φόβου. Ο Αντωνόπουλος διηγήθηκε πως σε ομιλία του για το Πολυτεχνείο τον πλησίασε άνθρωπος που του είπε ότι ο ΕΛΑΣ είχε σκοτώσει τους γονείς του. Πήγε σε μια εκδήλωση για το 1973 και έφερε μαζί του τους νεκρούς μιας άλλης δεκαετίας. Ποιος θα του υποδείξει στην πόρτα ποια μνήμη επιτρέπεται να κουβαλά;
Εκεί, όμως, αρχίζει και η ευθύνη της δικής μας γενιάς. Ένας άνθρωπος έχει κάθε δικαίωμα να πει ποιος σκότωσε τον πατέρα του, να ζητήσει τα στοιχεία, να κρατήσει το όνομα και το πένθος του. Από πού προκύπτει η υποχρέωση του εγγονού του να μισεί τον εγγονό κάποιου άλλου; Ο καθηγητής μίλησε για σαραντάρηδες που του εξηγούν τις σημερινές τους έχθρες με όσα άκουσαν στο πατρικό τους. Να ακούσουμε μέχρι τέλους τι τους είπαν. Ύστερα ας τους ρωτήσουμε τι έκανε ο σημερινός τους γείτονας που να δικαιολογεί την καταδίκη του. Εκεί συνήθως τελειώνει η ευχέρεια του κατηγόρου.
Από το πιστοποιητικό φρονημάτων στο απαγορευμένο τραγούδι
Για να δώσει την ατμόσφαιρα της μετεμφυλιακής Ελλάδας, ο Αντωνόπουλος χρησιμοποίησε το παράδειγμα του ανθρώπου που χρειαζόταν χαρτί κοινωνικών φρονημάτων ακόμη και για μεροκάματο στο νταμάρι. Σκεφτείτε τι απαιτούσε μια τέτοια πολιτεία από έναν πατέρα. Προτού πιάσει τη βαριά για να ταΐσει την οικογένειά του, όφειλε να πείσει κάποιο γραφείο ότι σκέφτεται σωστά. Αυτό το γραφείο έμπαινε στο σπίτι μαζί του όταν γύριζε άπραγος. Καθόταν στο τραπέζι με τα παιδιά του. Κι ύστερα κάποιοι απορούσαν που τα παιδιά μεγάλωναν με δυσπιστία απέναντι σε οτιδήποτε έφερε σφραγίδα του κράτους.
Στο στράτευμα, κατά τον καθηγητή, λειτουργούσε μια διαφορετική ιεραρχία εύνοιας. Νέοι αξιωματικοί από φτωχές οικογένειες δυσκολεύονταν να συντηρήσουν σπίτι με τις μεταθέσεις και έβλεπαν τις προαγωγές να περνούν μέσα από τις διασυνδέσεις με τα Ανάκτορα. Ο Αντωνόπουλος ενέταξε και αυτές τις αντιθέσεις στην εξήγησή του για το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. Η εξήγηση έχει ενδιαφέρον ακριβώς επειδή αφήνει ακέραιο το καταλογιστέο της πράξης. Όσο δίκιο και αν είχε ένας αξιωματικός για την προαγωγή που στερήθηκε, ποιος του εκχώρησε το δικαίωμα να στερήσει από έναν ολόκληρο λαό την ψήφο του;
Η δικτατορία χώρεσε τον φόβο της ακόμη και σ’ ένα τραγούδι. Από τα παραδείγματα της εκπομπής ξεχωρίζει η αγανάκτηση του καθηγητή για την απαγόρευση του Μίκη Θεοδωράκη. Τι ακριβώς απειλούσε το καθεστώς σε μια μελωδία που ήθελε να σιγοτραγουδήσει ένας άνθρωπος; Κι αν μια κυβέρνηση δυσκολεύεται να αντέξει ένα τραγούδι, πόση εμπιστοσύνη μπορεί να της έχει ο φοιτητής που ζητάει να εκλέξει εκπρόσωπο; Στη συζήτηση για την περίφημη «φιλελευθεροποίηση» του 1973 με τον Σπύρο Μαρκεζίνη, ο Σερέτης ρώτησε ποιος θα κέρδιζε τις εκλογές, αν γίνονταν. Οι εκλογές εκείνες έμειναν υπόθεση. Ο πολίτης που φοβόταν το νυχτερινό χτύπημα στην πόρτα και ο εξόριστος στη Γυάρο ήταν υπαρκτοί.
Η συνέλευση, η Πατησίων και ο δεκαπεντάχρονος μάρτυρας
Το Πολυτεχνείο ξαναβρήκε στη συζήτηση τους πρώτους του πρωταγωνιστές. Φοιτητές συζητούσαν για εκλογές, για συνελεύσεις, για το ποιος είχε δικαίωμα να μιλάει εξ ονόματός τους. Ανάμεσά τους παιδιά της επαρχίας που οι γονείς τους είχαν καταφέρει να τα στείλουν στο πανεπιστήμιο. Έξω από τις σχολές η αστυνομία. Μέσα, μια γενιά που ήξερε αρκετά ώστε να αμφισβητεί και είχε ελάχιστα περιθώρια να το κάνει δημόσια. Όταν άρχισε να συγκεντρώνεται κόσμος, η διαμαρτυρία πήρε διαστάσεις που ξεπερνούσαν τα αρχικά φοιτητικά αιτήματα. Κατέβηκαν εργάτες, οικοδόμοι, άνθρωποι που ήθελαν να σταθούν δίπλα στα παιδιά και άλλοι που πήγαν να δουν με τα μάτια τους τι συνέβαινε. Ένας από τους τελευταίους ήταν κι εκείνος ο δεκαπεντάχρονος.
Ο Αντωνόπουλος θυμάται τους κρότους, θυμάται πως άκουγε πυροβολισμούς και τις επόμενες ώρες. Για όσα συνέβησαν σε άλλα σημεία της Αθήνας αναζήτησε αργότερα ανθρώπους που είχαν βρεθεί εκεί. Στον Σερέτη ανέφερε τη μαρτυρία χειρουργού για τις αλλεπάλληλες επεμβάσεις σε τραυματίες. Αναφέρθηκε επίσης στον Σπύρο Ζουρνατζή, υφυπουργό της κυβέρνησης Μαρκεζίνη, ο οποίος, όπως τόνισε, έκανε και ο ίδιος λόγο για νεκρούς. Όταν ακόμη κι ένας άνθρωπος της τότε κυβέρνησης μιλά για σκοτωμένους, ποια γενναιότητα επιδεικνύει ο σημερινός σχολιαστής που παριστάνει ότι τους εξαφανίζει με μια εξυπνάδα για τα όρια του οικοπέδου;
Ο Σερέτης έφερε την κουβέντα στον Διομήδη Κομνηνό ακριβώς τη στιγμή που κινδύνευε να χαθεί στα μέτρα, στις γωνίες και στα κιγκλιδώματα. Είχε όνομα αυτό το παιδί. Είχε ηλικία. Κανένας γονιός δεν θα παρηγοριόταν αν τον διαβεβαίωναν ότι ο γιος του έπεσε στη σωστή πλευρά μιας μάντρας ώστε να βγαίνει βολικός ο απολογισμός κάποιας παράταξης. Η έρευνα οφείλει να αναζητά τον δράστη, τη θέση του θύματος και τις συνθήκες κάθε πυροβολισμού. Η πολιτική αθλιότητα αρχίζει όταν κάποιος παίρνει την ακρίβεια που χρωστάμε στον νεκρό και τη χρησιμοποιεί για να αμφισβητήσει πως του χρωστάμε οτιδήποτε.
Και τα Δεκεμβριανά πού ξαναμπαίνουν στην εικόνα; Ο καθηγητής θυμήθηκε ότι ακόμη και σε επίσημη ανακοίνωση μετά την καταστολή έγινε αναφορά στην ατμόσφαιρα του Δεκέμβρη του 1944. Στα αυτιά ανθρώπων που είχαν ζήσει τις μάχες της Αθήνας, η λέξη είχε φοβερό βάρος. Μόνο που τώρα απέναντί τους βρίσκονταν και παιδιά που το 1944 δεν είχαν καν γεννηθεί. Εκεί βρίσκεται η πιο επικίνδυνη χρήση της Ιστορίας. Δανείζεσαι τον φόβο που προκάλεσε στον πατέρα μια αληθινή μάχη και του δείχνεις τον φοιτητή της διπλανής πόρτας σαν να ετοιμάζεται να του ξανακάνει τα ίδια. Όποιος το επιχειρεί ξέρει πόσο ευκολότερα εγκρίνει ένας φοβισμένος άνθρωπος τη βία που ασκείται στο όνομά του.
Ποιος κέρδισε μετά και ποιος ήταν εκεί πριν
Ο Σερέτης έβαλε στον καλεσμένο του και όσα λέγονται για ξένες υπηρεσίες, για τις επιδιώξεις των Αμερικανών και για όσους μέσα στο καθεστώς επιθυμούσαν την πτώση του Παπαδόπουλου. Ο Αντωνόπουλος θεωρεί ότι οι ξένες δυνάμεις παρακολουθούσαν στενά τις εξελίξεις και ότι μέσα στο πλήθος μπορούσαν να κινηθούν άνθρωποι με πολύ διαφορετικές σκοπιμότητες. Για συγκεκριμένη επιχείρηση ξένης υπηρεσίας δεν παρουσιάστηκε τεκμήριο στην εκπομπή. Η διάκριση έχει σημασία. Το ότι ο Ιωαννίδης μπόρεσε να εκμεταλλευτεί πολιτικά όσα ακολούθησαν δεν μας δίνει το δικαίωμα να του αποδώσουμε και την απόφαση ενός παιδιού να κατέβει στην Πατησίων. Πότε πρόλαβε ο εκ των υστέρων ωφελημένος να γίνει ιδιοκτήτης της βούλησης όλων των προηγουμένων;
Υπάρχει και η αντίστροφη ευκολία. Να αφηγείται κανείς τα γεγονότα σαν να έπεσε η πύλη και το επόμενο πρωί οι Έλληνες ξύπνησαν σε δημοκρατία. Μεσολάβησε η δικτατορία του Ιωαννίδη. Μεσολάβησε η κυπριακή τραγωδία. Αν αφαιρούμε αυτά τα κεφάλαια για να γίνει πιο θριαμβευτικός ο επίλογος μιας σχολικής γιορτής, στερούμε από τους μαθητές το πιο απαιτητικό ερώτημα. Μπορεί ένας αγώνας να έχει δίκιο ακόμη κι όταν άλλοι καρπώνονται το άμεσο πολιτικό αποτέλεσμα; Ας κοιτάξουμε πάλι τον δεκαπεντάχρονο μάρτυρα και τον δεκαεπτάχρονο νεκρό. Κανείς τους δεν όφειλε να προβλέψει τις κινήσεις ενός ταξιάρχου για να έχει δικαίωμα στην ελευθερία.
Η πρόσκληση στη Φλώρινα
Προς το τέλος ο Σερέτης έκανε μια πρόταση στον καθηγητή. Να πάνε μαζί στη Φλώρινα, να δει τα βουνά με τα οπωροφόρα. Λίγη ώρα νωρίτερα η ίδια περιοχή είχε ακουστεί για τις μάχες του Εμφυλίου. Τώρα η κουβέντα αφορούσε όσα μπορεί να βγάλει αυτή η γη και τους ανθρώπους που θα χρειαστεί για να την καλλιεργήσουν. Ο Αντωνόπουλος επέμεινε στις παραγωγικές δυνατότητες της δυτικής Μακεδονίας, των Σερρών, της Αιτωλοακαρνανίας. Αμφισβήτησε μια αντίληψη ανάπτυξης που πανηγυρίζει για την αξία μιας τουριστικής έκτασης και προσπερνά την αξία της τροφής που μπορεί να παράγει ο τόπος. Σ’ αυτό τουλάχιστον ας ζητήσουμε μια καθαρή απάντηση από όσους κυβερνούν. Όταν λέτε ότι ανέβηκε η αξία της ελληνικής γης, ποιος είναι σε θέση να μείνει πάνω της;
Στη Θράκη ο καθηγητής καταλόγισε στην ελληνική πολιτεία μακρόχρονη εγκατάλειψη. Κι όταν η συζήτηση στράφηκε στη μετανάστευση, θυμήθηκε φοιτήτριές του με καταγωγή από την Αλβανία, παιδιά που πήγαν σε ελληνικά σχολεία, σπούδασαν, δούλεψαν και έγιναν κομμάτι της κοινής ζωής. Στάθηκε επίσης με θαυμασμό στους πολιτιστικούς συλλόγους, στους ανθρώπους που μαθαίνουν στα παιδιά έναν χορό στην Κάρπαθο ή στην Ήπειρο. Για έναν άνθρωπο που, όπως είπε, μεγάλωσε σε αστικό και μάλλον διεθνές περιβάλλον, αυτό το καμάρι της επαρχίας έχει αξία. Κι έχει κόστος για εκείνους που κρατούν ζωντανό τον σύλλογο έναν χειμώνα ολόκληρο, ώσπου να ξαναφανούν οι επίσημοι για τη φωτογραφία.
Ο Σερέτης έκλεισε με τον Αίσωπο. Ένας πατέρας δίνει στα παιδιά του δεμένες βέργες και τους ζητάει να τις σπάσουν. Δεν τα καταφέρνουν. Τις λύνει, μοιράζει από μία και τότε σπάνε εύκολα. Στην ελληνική εκδοχή αυτού του μύθου θα άξιζε να προσθέσουμε μια τελευταία ερώτηση προς τα παιδιά. Ποιος σας έπεισε ότι για να τιμήσετε τον πατέρα σας πρέπει να σπάσετε ο ένας τη βέργα του άλλου;
Πενήντα τρία χρόνια μετά, μπορούμε τουλάχιστον να ακούσουμε στην ίδια εκπομπή τον άνθρωπο που πενθεί τους γονείς του από τον Εμφύλιο, την προγιαγιά που θυμόταν τι σήμαινε μια ψεύτικη καταγγελία και τον μαθητή που φοβήθηκε όταν άκουσε πυροβολισμούς. Να πούμε το όνομα του Διομήδη χωρίς να ζητήσουμε τα κομματικά διαπιστευτήρια εκείνου που θα σκύψει δίπλα μας το κεφάλι. Κι ύστερα να πάμε ως τη Φλώρινα. Εκεί ας λογοδοτήσει ο καθένας για το τι έκανε ώστε το παιδί που μεγαλώνει σήμερα σε τούτον τον τόπο να μπορεί αύριο να ζήσει ελεύθερο, να δουλέψει τη γη του και να μείνει. Αυτόν τον λογαριασμό έχουμε κάθε δικαίωμα να απαιτήσουμε.



