Ποιος σκέφτεται στη θέση μας;
Στην εκπομπή «Κόντρα στο Σύστημα», μέσα από τη συχνότητα του ΜΑΧΗ FM 99,8 στην Αττική και του Focus FM 103,6 στη Θεσσαλονίκη, ο Γρηγόρης Σερέτης άνοιξε με τη φιλόσοφο Αθηνά Ποταρή μια συζήτηση που αφορά όποιον έχει πιάσει τον εαυτό του να διαβάζει έναν τίτλο και να βιάζεται να πάρει θέση. Πότε προλάβαμε να αποκτήσουμε γνώμη; Διαβάσαμε το κείμενο; Ακούσαμε τον άνθρωπο μέχρι το τέλος; Ή μήπως, προτού καλά καλά καταλάβουμε ποιο ήταν το ερώτημα, είχαμε κιόλας θυμώσει με την απάντηση;
“Είχε μπροστά της ένα βιβλίο και ρώτησε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης”
Η Ποταρή έφερε στον αέρα ένα περιστατικό από τη δουλειά της. Είχε μπροστά της ένα βιβλίο και ρώτησε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης αν μια συγκεκριμένη πληροφορία απαντά στην αρχαία γραμματεία. Η απάντηση ήταν αρνητική. Του υπέδειξε τότε το έργο του Πλουτάρχου και την παράγραφο. Το σύστημα ανακάλεσε. Για εκείνη η υπόθεση έκλεισε εύκολα. Είχε τον Πλούταρχο ανοιχτό στο γραφείο της. Ας σκεφτούμε όμως τι θα γινόταν αν την ίδια ερώτηση την είχε κάνει ένας μαθητής. Με ποια αφορμή θα άνοιγε το βιβλίο, αφού μόλις τον είχαν διαβεβαιώσει ότι εκεί δεν υπήρχε τίποτα να βρει;
«Το όπλο της ημιμάθειας», το αποκάλεσε η Ποταρή. Ο Σερέτης στάθηκε στον επόμενο κρίκο αυτής της αλυσίδας. Κάποιος παίρνει την έτοιμη απάντηση, τη μεταφέρει σε μια παρέα και την υπερασπίζεται με το κύρος ενός ανθρώπου που τάχα μελέτησε το θέμα. Αν τον ρωτήσεις πού το διάβασε, μπορεί και να παρεξηγηθεί. Ένα λάθος του μηχανήματος διορθώνεται μόλις ανοίξει το βιβλίο. Για να διορθωθεί όμως ένας άνθρωπος που έχτισε πάνω στο λάθος τη φήμη του γνώστη, χρειάζεται κάτι δυσκολότερο. Χρειάζεται να αντέχει να πει μπροστά στους ίδιους ανθρώπους ότι έκανε λάθος.
Η ίδια έφτασε σε αυτά τα ερωτήματα έχοντας περάσει μεγάλο μέρος της ζωής της σε βιβλιοθήκες. Στην Οξφόρδη, όσο εργαζόταν για το διδακτορικό της, άρχισε να αναρωτιέται τι αξία έχει να μπορείς να ερμηνεύσεις έναν φιλόσοφο αν η διδασκαλία του αφήνει ανέγγιχτη τη ζωή σου. Ταξίδεψε, γνώρισε άλλους πολιτισμούς και ξαναγύρισε στα ελληνικά κείμενα με διαφορετική έγνοια. Πώς βοηθούν έναν άνθρωπο να ζήσει ελεύθερος; Και τι λογής ελευθερία διεκδικούμε εμείς, αν κάποιος μπορεί με μια ειδοποίηση να μας τραβήξει μακριά ακόμη κι από μια συζήτηση που διαλέξαμε οι ίδιοι;
Ο Σερέτης μίλησε για τα σύντομα βίντεο και τη δυσκολία που συναντά πια ένα απαιτητικό κείμενο ώσπου να βρει αναγνώστη. Η Ποταρή το εξήγησε με μια όμορφη σύγκριση. Για να γνωρίσεις μια ιδέα χρειάζεσαι χρόνο, όπως όταν γνωρίζεις έναν άνθρωπο. Στην πρώτη συνάντηση κάτι σε κερδίζει, κάτι σου διαφεύγει. Επιστρέφεις. Προσέχεις μια κουβέντα που την πρώτη φορά την προσπέρασες. Έτσι διαβάζεται κι ένας διάλογος του Πλάτωνα. Κάποτε μάλιστα η πιο τίμια στιγμή της ανάγνωσης έρχεται όταν κλείνεις το βιβλίο λιγότερο σίγουρος από όσο ήσουν όταν το άνοιξες.
“Η δεύτερη ερώτηση που οφείλουμε να απαιτούμε στον δημόσιο λόγο “
Εδώ αποκτά νόημα η μαιευτική του Σωκράτη, στην οποία στάθηκε η καλεσμένη. Φανταστείτε έναν μαθητή που λέει πως δικαιοσύνη είναι να παίρνει ο καθένας αυτό που του αξίζει. Ο δάσκαλος θα μπορούσε να επιβραβεύσει την ωραία διατύπωση και να προχωρήσει. Θα μπορούσε όμως και να ρωτήσει ποιος αποφασίζει τι αξίζει στον καθένα. Ξαφνικά ο μαθητής έχει λόγο να ξανασκεφτεί όσα είπε. Αυτή τη δεύτερη ερώτηση οφείλουμε να απαιτούμε και στον δημόσιο λόγο. Ιδίως όταν εκείνος που μιλάει είναι ο δικός μας άνθρωπος και η πρώτη του απάντηση μας βολεύει θαυμάσια.
Κι εδώ η κουβέντα έφτασε στο ελληνικό σχολείο. Ο Σερέτης θύμισε τον γραμματιστή, τον κιθαριστή και τον παιδοτρίβη. Γράμματα, μουσική και άσκηση χωρούσαν στην ίδια αντίληψη για την αγωγή του νέου, επειδή μια μέρα αυτός ο νέος θα είχε ευθύνη για την πόλη του. Εμείς τι περιμένουμε από ένα παιδί που το κρατάμε τόσες ώρες καθισμένο και στο τέλος το εξετάζουμε κυρίως σε όσα θυμάται; Πού θα δοκιμάσει το θάρρος της γνώμης του, αν η μόνη στιγμή που του δίνουμε τον λόγο είναι όταν ξέρουμε ήδη ποια απάντηση θέλουμε να ακούσουμε;
“Αξίζει να σταθούμε λίγο σε εκείνον τον εκπαιδευτικό που αφήνει το μάθημα να καθυστερήσει επειδή ένα παιδί σήκωσε το χέρι και έφερε αντίρρηση”
Η Ποταρή αναγνώρισε ότι υπάρχουν και στην Ελλάδα δάσκαλοι και σχολεία που δουλεύουν διαφορετικά. Αξίζει να σταθούμε λίγο σε εκείνον τον εκπαιδευτικό που αφήνει το μάθημα να καθυστερήσει επειδή ένα παιδί σήκωσε το χέρι και έφερε αντίρρηση. Εκείνη την ώρα ολόκληρη η τάξη μαθαίνει κάτι για την εξουσία. Βλέπει έναν ενήλικα που γνωρίζει περισσότερα, κρατά το βαθμολόγιο και παρ’ όλα αυτά δέχεται να λογοδοτήσει για όσα λέει. Αύριο, όταν τα ίδια παιδιά ακούσουν έναν υπουργό να απαιτεί εμπιστοσύνη, μπορεί να θυμηθούν πως έχουν δικαίωμα να σηκώσουν πάλι το χέρι.
Προς το τέλος ο Σερέτης ρώτησε ευθέως αν ο Ελληνισμός πολεμιέται επειδή η πνευματική του παράδοση μπορεί ακόμη να αφυπνίζει. Η Ποταρή μίλησε για το φως του Αιγαίου, αλλά την ευθύνη την επέστρεψε σε εμάς. Ποιος θα υπερασπιστεί αυτό το πνεύμα αν εμείς οι ίδιοι δεν μπούμε στον κόπο να το γνωρίσουμε; Ας το πάρουμε προσωπικά. Πόσες φορές αναρτήσαμε περήφανοι μια ρήση με την υπογραφή του Σωκράτη χωρίς να ψάξουμε σε ποιο κείμενο βρίσκεται; Και με ποιο δικαίωμα εγκαλούμε ύστερα τα παιδιά μας για την ευκολία με την οποία πιστεύουν μια ανάρτηση; Από εκεί ξεκινά και η χειραγώγηση που περιέγραψε ο Σερέτης.
Χειραγώγηση: ” Όποιος ξέρει ποιες κουβέντες λαχταράμε να ακούσουμε μπορεί εύκολα να μας τις επιστρέψει με μια αρχαία υπογραφή και να εξασφαλίσει το χειροκρότημά μας.”
Η πιο απαιτητική λέξη που ακούστηκε στην εκπομπή ήταν ίσως η αρετή. Γιατί ακόμη κι αν βρεις το σωστό χωρίο, ακόμη κι αν κερδίσεις τη συζήτηση, μένει να φανεί τι θα κάνεις με τη γνώση σου. Θα τη χρησιμοποιήσεις για να ταπεινώσεις τον συνομιλητή σου; Θα αποσιωπήσεις τη μισή παράγραφο επειδή χαλάει το επιχείρημά σου; Η Ποταρή έκλεισε θυμίζοντας πόσο εύκολα η γνώση γίνεται πανουργία όταν χωρίζεται από τη δικαιοσύνη. Αυτό το μέτρο πονάει περισσότερο όταν το εφαρμόζουμε στη δική μας πλευρά. Εκεί ακριβώς αξίζει να επιμείνουμε.
Την επόμενη φορά λοιπόν που θα φτάσει στο κινητό μας μια φράση αρχαίου Έλληνα κομμένη και ραμμένη στα σημερινά μας μέτρα, ας κάνουμε κάτι πριν πατήσουμε κοινοποίηση. Ας ζητήσουμε το βιβλίο. Ας διαβάσουμε και την επόμενη παράγραφο. Κι αν αποδειχθεί πως ο φιλόσοφος έλεγε κάτι που μας ξεβολεύει, ας έχουμε το θάρρος να μεταφέρουμε κι αυτό. Τότε θα έχουμε δώσει στον Σωκράτη μια θέση στη σημερινή Ελλάδα πολύ πιο τιμητική από μια φωτογραφία του κάτω από ξένα λόγια.



