Στην εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη «Κόντρα στο Σύστημα» στον Focus FM 103,6 και ΜΑΧΗ FM 99,8 – τα μόνα πατριωτικά ραδιόφωνα – βρέθηκε σήμερα καλεσμένος ο Γιώργος Βασιλειάδης, δημοσκόπος και εκπρόσωπος εταιρείας δημοσκοπήσεων, και μίλησε για την αξιοπιστία των δημοσκοπήσεων, τις μεθόδους συλλογής δεδομένων, τις αποκλίσεις στα αποτελέσματα και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζεται η κοινή γνώμη.
Δημοσκοπήσεις: Επιστήμη ή εργαλείο χειραγώγησης;
Σε μια εποχή όπου οι δημοσκοπήσεις εμφανίζονται σχεδόν καθημερινά στα δελτία ειδήσεων, στις ιστοσελίδες και στα κοινωνικά δίκτυα, ολοένα και περισσότεροι πολίτες αναρωτιούνται αν τα ποσοστά που βλέπουν αντανακλούν πραγματικά την κοινωνία ή αν αποτελούν ένα ακόμη εργαλείο διαμόρφωσης πολιτικών εξελίξεων.
Αυτό ακριβώς το ερώτημα έθεσε ο Γρηγόρης Σερέτης στον καλεσμένο του, Γιώργο Βασιλειάδη. Μια συζήτηση που δεν περιορίστηκε σε τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά άγγιξε την ουσία του προβλήματος: μπορεί ένας πολίτης να εμπιστεύεται τις δημοσκοπήσεις όταν διαφορετικές εταιρείες παρουσιάζουν εντελώς διαφορετικές εικόνες της πραγματικότητας;
Ο Σερέτης μετέφερε τον προβληματισμό χιλιάδων ακροατών, οι οποίοι βλέπουν συχνά δύο εταιρείες να καταγράφουν τεράστιες αποκλίσεις για τα ίδια κόμματα μέσα στην ίδια χρονική περίοδο. Από τη μία δημοσκόπηση εμφανίζει μια πολιτική δύναμη να προηγείται οριακά και από την άλλη η διαφορά εκτοξεύεται σε πολλές μονάδες.
Οι αποκλίσεις που γεννούν καχυποψία
Ο Γιώργος Βασιλειάδης υποστήριξε ότι οι αποκλίσεις οφείλονται σε διαφορετικές μεθοδολογίες, δείγματα και χρονικές συγκυρίες. Τόνισε ότι ο πολίτης δεν πρέπει να συγκρίνει δημοσκοπήσεις διαφορετικών εταιρειών, αλλά να εξετάζει τη διαχρονική πορεία της ίδιας εταιρείας.
Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει. Πώς είναι δυνατόν να καταγράφονται τόσο μεγάλες διαφορές όταν υποτίθεται ότι όλες οι εταιρείες μετρούν την ίδια κοινωνία;
Η απάντηση αυτή δεν φαίνεται να ικανοποιεί πολλούς πολίτες, οι οποίοι θεωρούν ότι σε αρκετές περιπτώσεις οι δημοσκοπήσεις λειτουργούν περισσότερο ως εργαλείο δημιουργίας πολιτικού κλίματος παρά ως αποτύπωση της πραγματικότητας. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται ο πυρήνας της συζήτησης.
Πώς γίνονται οι δημοσκοπήσεις
Ο Βασιλειάδης εξήγησε ότι υπάρχουν τηλεφωνικές έρευνες, διαδικτυακές έρευνες και μικτά μοντέλα συλλογής δεδομένων.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η εταιρεία του διαθέτει βάση δεδομένων με δεκάδες χιλιάδες ηλεκτρονικές διευθύνσεις που έχουν συγκεντρωθεί μέσα σε διάστημα περίπου είκοσι ετών.
Υποστήριξε επίσης ότι υπάρχουν μηχανισμοί ασφαλείας ώστε να αποτρέπονται πολλαπλές συμμετοχές ή αλλοιώσεις των αποτελεσμάτων. Παρά τις εξηγήσεις όμως, ο Γρηγόρης Σερέτης έθεσε ένα ερώτημα που απασχολεί πολλούς: Πόσο εύκολο είναι τελικά να αποκλειστούν οργανωμένες παρεμβάσεις ή τεχνητές αλλοιώσεις σε διαδικτυακές έρευνες;
Ο δημοσκόπος απάντησε ότι υπάρχουν στατιστικές διορθώσεις και σταθμίσεις που εντοπίζουν τέτοιες ανωμαλίες. Το πρόβλημα όμως είναι πως ο μέσος πολίτης δεν βλέπει αυτές τις τεχνικές διαδικασίες. Βλέπει μόνο το τελικό ποσοστό.
Οι δημοσκοπήσεις επηρεάζουν την κοινή γνώμη;
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης αφορούσε το κατά πόσο οι δημοσκοπήσεις επηρεάζουν τους ψηφοφόρους. Ο Βασιλειάδης ανέφερε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από παλαιότερη έρευνα. Η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών δήλωνε ότι οι δημοσκοπήσεις επηρεάζουν την κοινή γνώμη. Όταν όμως ρωτήθηκαν αν επηρεάζονται οι ίδιοι προσωπικά, σχεδόν όλοι απάντησαν αρνητικά.
Πρόκειται για ένα παράδοξο που αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο. Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι άλλοι επηρεάζονται, αλλά όχι οι ίδιοι. Κι όμως, η ψυχολογία έχει αποδείξει ότι η επαναλαμβανόμενη προβολή μιας εικόνας μπορεί να διαμορφώσει αντιλήψεις ακόμη και όταν το άτομο θεωρεί ότι παραμένει ανεπηρέαστο.
Το φαινόμενο του «νικητή»
Ο Γρηγόρης Σερέτης στάθηκε ιδιαίτερα σε ένα κρίσιμο σημείο. Πολλοί ψηφοφόροι τείνουν να συσπειρώνονται γύρω από αυτόν που εμφανίζεται νικητής. Όταν ένα κόμμα παρουσιάζεται διαρκώς ως ανερχόμενο, δημιουργείται η αίσθηση δυναμικής.
Αντίθετα, όταν ένα κόμμα εμφανίζεται καθηλωμένο ή πτωτικό, πολλοί υποστηρικτές του αποθαρρύνονται. Αυτό σημαίνει ότι μια δημοσκόπηση δεν καταγράφει απλώς την πραγματικότητα. Μπορεί να συμβάλει και στη διαμόρφωσή της. Γι’ αυτό και η ευθύνη των εταιρειών δημοσκοπήσεων είναι τεράστια.
Το ζήτημα της αξιοπιστίας
Ο παρουσιαστής δεν έκρυψε τη δυσπιστία του απέναντι σε αρκετές δημοσκοπήσεις. Υπενθύμισε περιπτώσεις όπου δημοσκοπικές προβλέψεις βρέθηκαν πολύ μακριά από τα τελικά εκλογικά αποτελέσματα. Αναφέρθηκε επίσης στις παλαιότερες έρευνες ακροαματικότητας των ραδιοφώνων, όπου υπήρχαν έντονες καταγγελίες για στρεβλώσεις και αδικίες εις βάρος συγκεκριμένων μέσων ενημέρωσης.
Η συζήτηση στον Focus FM και στον ΜΑΧΗ FM ανέδειξε ακριβώς αυτή την αγωνία. Μια αγωνία που δεν αφορά μόνο τα ποσοστά των κομμάτων, αλλά την ίδια την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς που διαμορφώνουν την πολιτική εικόνα της χώρας.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο συμπέρασμα από όσα ακούστηκαν στον αέρα της εκπομπής. Ότι πλέον ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας δεν αμφισβητεί μόνο τους πολιτικούς, αλλά και τα εργαλεία με τα οποία μετριέται η πολιτική πραγματικότητα. Οι δημοσκοπήσεις, είτε το θέλουν είτε όχι οι εταιρείες που τις διενεργούν, έχουν μετατραπεί σε παράγοντα του πολιτικού παιχνιδιού. Δεν καταγράφουν απλώς τάσεις, αλλά συχνά επηρεάζουν συζητήσεις, δημιουργούν προσδοκίες, ενισχύουν ή αποδυναμώνουν πολιτικές δυνάμεις.
Ο Γρηγόρης Σερέτης εξέφρασε αυτό που σκέφτονται χιλιάδες πολίτες όταν βλέπουν ποσοστά που δεν συμβαδίζουν με όσα συναντούν στην καθημερινότητά τους. Μετέφερε τη δυσπιστία που υπάρχει στα καφενεία, στους χώρους εργασίας, στις οικογένειες και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μια δυσπιστία που μεγαλώνει κάθε φορά που οι αριθμοί μοιάζουν να έρχονται σε σύγκρουση με την κοινή εμπειρία των πολιτών.
Από την άλλη πλευρά, ο Γιώργος Βασιλειάδης υπερασπίστηκε τη δουλειά των δημοσκόπων, εξηγώντας τις τεχνικές διαδικασίες, τις σταθμίσεις και τους ελέγχους που εφαρμόζονται, υποστηρίζοντας ότι η επιστήμη της στατιστικής εξακολουθεί να αποτελεί το καλύτερο διαθέσιμο εργαλείο για την αποτύπωση των πολιτικών τάσεων.
Η αλήθεια πιθανότατα βρίσκεται κάπου στη μέση. Οι δημοσκοπήσεις ούτε είναι αλάθητες ούτε πρέπει να αντιμετωπίζονται ως προϊόν συνωμοσίας. Χρειάζονται όμως διαφάνεια, έλεγχο, λογοδοσία και κυρίως σεβασμό προς τον πολίτη που καλείται να τις εμπιστευθεί.
Το βέβαιο είναι ότι η συζήτηση δεν τελειώνει εδώ. Αντίθετα, όσο πλησιάζουν οι πολιτικές εξελίξεις, όσο εμφανίζονται νέα κόμματα και νέα πρόσωπα, όσο αλλάζει το πολιτικό σκηνικό, τόσο περισσότερο θα βρίσκεται στο επίκεντρο το ερώτημα που έθεσε ο Γρηγόρης Σερέτης:
Είναι τελικά αξιόπιστες οι δημοσκοπήσεις ή απλώς μας δείχνουν αυτό που κάποιοι θέλουν να δούμε;
Ένα ερώτημα που εξακολουθεί να απασχολεί εκατομμύρια Έλληνες και που, όπως φάνηκε από τη ζωντανή και έντονη συζήτηση στον Focus FM 103,6 και στον ΜΑΧΗ FM 99,8, δύσκολα θα πάψει να προκαλεί αντιπαραθέσεις τα επόμενα χρόνια.