Η Βόρεια Ήπειρος δεν είναι απλώς μια γεωγραφική περιοχή. Είναι κομμάτι της ιστορίας του Ελληνισμού, τόπος ποτισμένος με αίμα, αγώνες, θυσίες και αδιάκοπη εθνική παρουσία. Κι όμως, περισσότερο από έναν αιώνα μετά το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας, οι Έλληνες της Βορείου Ηπείρου συνεχίζουν να αντιμετωπίζονται ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.
Ο Γιώργος Τζομάκας περιέγραψε μια ζοφερή πραγματικότητα που εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια στην Αλβανία. Όπως τόνισε, η κυβέρνηση του Έντι Ράμα έχει δημιουργήσει ένα καθεστώς το οποίο, στο όνομα της «ανάπτυξης» και των «στρατηγικών επενδύσεων», προχωρά συστηματικά σε απαλλοτριώσεις και αρπαγές περιουσιών, ιδιαίτερα στις περιοχές όπου ζει η Ελληνική Εθνική Μειονότητα.
Οι καταγγελίες είναι σοβαρές. Παραθαλάσσιες εκτάσεις τεράστιας αξίας περνούν σε χέρια μεγάλων επιχειρηματικών συμφερόντων, ενώ οι νόμιμοι ιδιοκτήτες βλέπουν τις περιουσίες τους να χάνονται μέσα από νομοθετικές μεθοδεύσεις. Η Χειμάρρα, οι Άγιοι Σαράντα, το Αργυρόκαστρο και άλλες ιστορικές ελληνικές περιοχές βρίσκονται στο επίκεντρο μιας πολιτικής που, σύμφωνα με την ΟΜΟΝΟΙΑ, δεν έχει ως στόχο μόνο την οικονομική εκμετάλλευση της γης αλλά και τη σταδιακή απομάκρυνση των Ελλήνων από τις πατρογονικές τους εστίες.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο περιουσιακό. Είναι βαθιά εθνικό και δημογραφικό. Τα χωριά της Βορείου Ηπείρου ερημώνουν. Εκεί όπου κάποτε ζούσαν χιλιάδες Έλληνες, σήμερα έχουν απομείνει λίγες δεκάδες ηλικιωμένοι. Οι νέοι φεύγουν γιατί δεν υπάρχουν υποδομές, εργασία, επενδύσεις ή προοπτική. Η εγκατάλειψη έχει μετατραπεί σε εργαλείο αλλοίωσης του ελληνικού χαρακτήρα της περιοχής.
Ο Γρηγόρης Σερέτης έθεσε το ερώτημα που απασχολεί χιλιάδες Έλληνες: Τι κάνει η Ελλάδα; Γιατί η ελληνική κυβέρνηση δεν αξιοποιεί όλα τα διπλωματικά και νομικά εργαλεία που διαθέτει;
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας του 1914, η διεθνής συμφωνία που αναγνώριζε καθεστώς αυτονομίας στη Βόρεια Ήπειρο. Ένα ιστορικό κείμενο που παραμένει ενεργό στη διεθνή νομική βιβλιογραφία, αλλά το οποίο η ελληνική διπλωματία αποφεύγει να αναδείξει με τη δυναμική που θα μπορούσε. Ο Τζομάκας παραδέχθηκε ότι υπάρχουν δυνατότητες πολύ πιο δυναμικής παρέμβασης από ελληνικής πλευράς, ιδιαίτερα σήμερα που η Αλβανία επιδιώκει την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στην υπόθεση του εκλεγμένου δημάρχου Χειμάρρας, Φρέντι Μπελέρης, η οποία αποτέλεσε διεθνές σύμβολο των πιέσεων που δέχεται η ελληνική μειονότητα. Η φυλάκισή του λίγο πριν τις εκλογές θεωρήθηκε από πολλούς μια πολιτική μεθόδευση με στόχο να αποτραπεί η διοίκηση της περιοχής από εκπρόσωπο του Ελληνισμού.
Η συζήτηση επεκτάθηκε και στο ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον. Τουρκικά, αμερικανικά και ισραηλινά συμφέροντα εμφανίζονται όλο και πιο έντονα στην Αλβανία. Νησιά, λιμάνια και στρατηγικές περιοχές περνούν σε ξένα επιχειρηματικά κέντρα, μετατρέποντας την περιοχή σε πεδίο έντονων ανταγωνισμών. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η φωνή της ελληνικής μειονότητας κινδυνεύει να χαθεί ανάμεσα σε μεγάλα οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το ζήτημα της εκπαίδευσης. Σύμφωνα με όσα ανέφερε ο εκπρόσωπος της ΟΜΟΝΟΙΑΣ, τα σχολικά εγχειρίδια στην Αλβανία εξακολουθούν να καλλιεργούν εθνικιστικές αντιλήψεις και αφηγήσεις περί «Μεγάλης Αλβανίας», δημιουργώντας ένα περιβάλλον που δυσκολεύει τη συνύπαρξη και τροφοδοτεί ακραίες φωνές.
Ο Γρηγόρης Σερέτης στάθηκε ιδιαίτερα στο γεγονός ότι η Ελλάδα βρίσκεται ίσως μπροστά στην τελευταία μεγάλη ευκαιρία να θέσει ξεκάθαρες προϋποθέσεις προς τα Τίρανα. Εάν η Αλβανία εισέλθει στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς να έχουν λυθεί τα ζητήματα των περιουσιών, της αυτοδιοίκησης, της εκπαίδευσης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Βορειοηπειρωτών, τότε πολλά από αυτά τα προβλήματα κινδυνεύουν να παγιωθούν οριστικά.
Ο κ. Τζομάκας μίλησε επίσης για τις συνεχείς παρεμβάσεις της ΟΜΟΝΟΙΑΣ προς τις ελληνικές κυβερνήσεις, ανεξαρτήτως πολιτικού χρώματος. Όπως είπε, υπάρχουν επιμέρους επιτυχίες, όπως η απόδοση ελληνικής υπηκοότητας σε χιλιάδες ομογενείς και βελτιώσεις σε ασφαλιστικά ζητήματα, όμως τα μεγάλα εθνικά θέματα παραμένουν ανοιχτά.
Το πιο συγκλονιστικό ίσως σημείο της συνέντευξης ήταν η διαπίστωση ότι οι Βορειοηπειρώτες δεν ζητούν προνόμια. Ζητούν απλώς να μπορούν να ζήσουν στον τόπο τους. Να έχουν δρόμους, σχολεία, δουλειές και ασφάλεια. Να μη χρειάζεται να εγκαταλείψουν τα χωριά τους για να επιβιώσουν. Να μπορούν να παραμείνουν Έλληνες στον τόπο όπου γεννήθηκαν οι πρόγονοί τους.
Η Βόρεια Ήπειρος δεν αποτελεί ζήτημα του παρελθόντος. Είναι μια ανοιχτή εθνική πληγή που συνεχίζει να αιμορραγεί. Και όσο οι ελληνικές κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν το θέμα αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της διπλωματικής διαχείρισης, χωρίς μια συνολική εθνική στρατηγική, τόσο η κατάσταση θα επιδεινώνεται.
Το μήνυμα που βγήκε από τη συζήτηση ήταν ξεκάθαρο: η Ελλάδα δεν έχει πλέον την πολυτέλεια της αδιαφορίας. Η ένταξη της Αλβανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί ίσως το τελευταίο ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί που διαθέτει η χώρα μας για να διασφαλίσει τα δικαιώματα των Ελλήνων της Βορείου Ηπείρου.
Διότι όταν σβήνουν τα χωριά, όταν χάνονται οι περιουσίες, όταν εγκαταλείπεται η ελληνική παιδεία και όταν οι νέοι αναγκάζονται να φύγουν, δεν χάνεται απλώς ένας πληθυσμός. Χάνεται ένα κομμάτι του ίδιου του Ελληνισμού.