Η υπόθεση του Γιαϊλαλί δεν είναι ένα απλό διοικητικό ζήτημα. Δεν είναι ένας ακόμη φάκελος σε κάποιο γραφείο ασύλου. Είναι ένα εθνικό, ιστορικό και βαθιά ανθρωπιστικό θέμα. Ένας άνθρωπος που γεννήθηκε ως Ιμπραήμ στην Τουρκία, ανακάλυψε τις ρίζες του, δήλωσε ανοιχτά ότι είναι Ρωμιός, βαπτίστηκε Ορθόδοξος Χριστιανός με το όνομα Ελευθέριος και ήρθε στην Ελλάδα ζητώντας προστασία. Και σήμερα απειλείται με απέλαση.
Ο Κώστας Φωτιάδης, με την επιστημονική του βαρύτητα και τη μακρόχρονη έρευνά του, (24 βιβλία για τη Γενοκτονία, εκ των οποίων οι 14 τόμοι αποτελούν μνημειώδες έργο 7.600 σελίδων), μίλησε ξεκάθαρα, χωρίς περιστροφές. Θύμισε ότι η Ελλάδα αποτυγχάνει να δει την ιστορία της ολιστικά. Ότι οι Ποντιόφωνοι μουσουλμάνοι και οι κρυπτοχριστιανοί που παρέμειναν στη Μικρά Ασία μετά τη Συνθήκη της Λοζάνης δεν έπαψαν ποτέ να υπάρχουν. Έπαψαν μόνο να τους βλέπουμε.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, το 1913 υπήρχαν περίπου 700.000 Ποντιόφωνοι Ορθόδοξοι στη Μικρά Ασία. Οι 353.000 εξοντώθηκαν στη Γενοκτονία. Χιλιάδες κατέφυγαν στον Καύκασο. Όμως περίπου 243.000 Ποντιόφωνοι μουσουλμάνοι και καταγεγραμμένοι κρυπτοχριστιανοί, έμειναν πίσω. Έμειναν εκεί, με τον Χριστό στην καρδιά και τον φόβο στα χείλη.
Αυτοί οι άνθρωποι, όπως υποστήριξε ο καθηγητής, υπερδεκαπλασιάστηκαν μέσα σε έναν αιώνα. Και σήμερα, μέσω DNA τεστ, ερευνών και προσωπικών μαρτυριών, αναζητούν τις ρίζες τους. Το φαινόμενο δεν είναι μεμονωμένο. Είναι υπόγειο ρεύμα που δυναμώνει.
Η βάπτιση και το μήνυμα
Ο Γιαϊλαλί βαπτίστηκε στην Καλαμαριά από τον στρατηγό Λάζαρο Καμπουρίδη, λαμβάνοντας το όνομα Ελευθέριος: συμβολικά και ουσιαστικά. Η βάπτιση δεν ήταν μια απλή τελετή. Ήταν πράξη ταυτότητας. Ήταν δημόσια δήλωση ελευθερίας.
Κι όμως, η ελληνική Πολιτεία, αντί να δει την ευκαιρία, βλέπει «πρόβλημα». Αντί να αξιοποιήσει έναν άνθρωπο με γνώση τουρκικής γλώσσας, στρατιωτικής εμπειρίας και βιωματικής κατανόησης του τουρκικού καθεστώτος, κινδυνεύει να τον επιστρέψει σε βέβαιο διωγμό.
Ο ίδιος είχε σταλεί από τον τουρκικό στρατό στην πρώτη γραμμή στο Κουρδιστάν. Όπως καταγγέλθηκε, η ταυτότητά του ήταν γνωστή. Όταν συνελήφθη από Κούρδους, η τουρκική πλευρά φέρεται να απάντησε ότι «δεν μας ενδιαφέρει, δεν είναι Τούρκος, είναι Ρωμιός». Το μήνυμα ήταν σαφές.
Η κοινωνική αφύπνιση, έστω και αργά
Επτάμισι χρόνια, όπως ειπώθηκε, η υπόθεση πέρασε σχεδόν αθόρυβα. Ελάχιστη οικονομική στήριξη, περιορισμένο ενδιαφέρον. Και ξαφνικά, όταν το θέμα πήρε δημοσιότητα, ξεσηκώθηκαν ομοσπονδίες, σύλλογοι, σωματεία. Καλοδεχούμενο το ενδιαφέρον. Αλλά γεννά ερωτήματα. Γιατί τώρα; Γιατί όχι όταν ο άνθρωπος ζούσε ασκητικά σε ένα δωμάτιο στο γήπεδο του Απόλλωνα Θεσσαλονίκης;
Ο αγώνας, όπως τόνισε ο καθηγητής, δεν είναι μόνο νομικός. Είναι και υπαρξιακός. Ο Γιαϊλαλί χρειάζεται αξιοπρεπή διαβίωση. Στήριξη ουσιαστική. Όχι μόνο ανακοινώσεις.
Το ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο
Το θέμα αγγίζει και τη διπλωματία. Όταν η Άγκυρα εγείρει ζητήματα «τουρκικής μειονότητας» στη Θράκη, η Αθήνα γιατί διστάζει να αναδείξει το ζήτημα των εξισλαμισμένων Ελλήνων της Μικράς Ασίας;
Η Τουρκία σήμερα βιώνει έντονη πολιτική ένταση, με χαρακτηριστική την υπόθεση του Ekrem İmamoğlu, που βρέθηκε στο στόχαστρο του καθεστώτος. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, πόσο ασφαλής μπορεί να είναι ένας άνθρωπος που δηλώνει ανοιχτά «Ρωμιός»; Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Είναι υπαρξιακό.
Η μνήμη και η αναγνώριση
Η συζήτηση επεκτάθηκε και στη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας. Οι Αρμένιοι εργάστηκαν δεκαετίες. Οι Έλληνες του Πόντου άργησαν. Όμως η διεθνής βιβλιογραφία αυξάνεται. Το 2015, ο τότε Πρόεδρος της Γερμανίας Joachim Gauck αναγνώρισε ρητά ότι τα εγκλήματα αφορούσαν και τους Έλληνες του Πόντου.
Η αλήθεια βρίσκει δρόμο. Αργά, αλλά σταθερά.
Το πολιτισμικό μήνυμα
Ένα περιστατικό σε αγώνα της Trabzonspor με τη Fenerbahçe S.K. προκάλεσε αίσθηση: ποντιακοί χοροί και τραγούδια στο γήπεδο της Τραπεζούντας. Όχι φολκλόρ. Βίωμα. Η ταυτότητα δεν διαγράφεται με διατάγματα. Ούτε με φόβο.
Η υπόθεση Γιαϊλαλί είναι καθρέφτης. Δείχνει αν η Ελλάδα είναι έτοιμη να αγκαλιάσει εκείνους που επιστρέφουν ιστορικά. Αν διαθέτει ιστορικούς συμβούλους που κατανοούν τη συνέχεια του Ελληνισμού πέρα από τα σύνορα.
Δεν πρόκειται για εδαφική διεκδίκηση. Πρόκειται για ιστορική και ανθρωπιστική ευθύνη.
Αν ένας άνθρωπος που δηλώνει Έλληνας, βαπτίζεται Ορθόδοξος, κινδυνεύει να σταλεί πίσω σε καθεστώς που τον θεωρεί «προδότη», τότε το ερώτημα δεν αφορά μόνο τον ίδιο. Αφορά εμάς.
Και ίσως, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, η κοινωνία έδειξε αντανακλαστικά. Αν αυτά θα μεταφραστούν σε πολιτική πράξη ή θα μείνουν σε συγκινησιακή έκρηξη, θα το δείξει ο χρόνος.
Η ιστορία όμως καταγράφει. Και η Ιστορία δεν συγχωρεί αδιαφορία.
