Η συζήτηση δεν ήταν μία ακόμη «ακαδημαϊκή» προσέγγιση της Ιστορίας. Ήταν μια ωμή, ειλικρινής και σκληρή αποτύπωση του πώς γεννήθηκε το ελληνικό κράτος και γιατί, σχεδόν διακόσια χρόνια μετά, συνεχίζει να λειτουργεί ως προτεκτοράτο. Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν αντιμετωπίστηκε ως άγαλμα ή αγιογραφία, αλλά ως αυτό που πραγματικά ήταν: ο μοναδικός ηγέτης που παρέλαβε χάος και επιχείρησε να δημιουργήσει κράτος.
Ο Ιωάννης Αντωνόπουλος ξεκαθάρισε από την αρχή κάτι που ενοχλεί: πριν τον Καποδίστρια, ελληνικό κράτος δεν υπήρχε. Δεν υπήρχαν σύνορα, δεν υπήρχε διοίκηση, δεν υπήρχε ενιαία πολιτική οντότητα. Υπήρχαν τοπικοί άρχοντες, κοτζαμπάσηδες, καραβοκύρηδες, εμφύλιοι, πείνα και πλήρης εξάρτηση από ξένα συμφέροντα. Ο Καποδίστριας ήταν ο πρώτος που τόλμησε να πει ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να είναι «μια λωρίδα γης μέχρι τον Κορινθιακό», αλλά κυρίαρχο κράτος με προοπτική, σύνορα και αξιοπρέπεια.
Και ακριβώς εκεί ξεκίνησε ο πόλεμος εναντίον του. Όχι μόνο από τις μεγάλες δυνάμεις, τη Μεγάλη Βρετανία πρωτίστως, αλλά και από το εσωτερικό. Από εκείνους που είχαν μάθει να λειτουργούν ως μεσάζοντες των ξένων, να πλουτίζουν μέσα στο χάος και να βαφτίζουν «ελευθερία» την ασυδοσία. Ο Καποδίστριας ζήτησε φόρους, ζήτησε κράτος, ζήτησε κανόνες. Και αυτό, για πολλούς, ήταν έγκλημα.
Ο ιστορικός ήταν σαφής: η Μεγάλη Βρετανία δεν ήθελε ποτέ μια ισχυρή Ελλάδα. Τη φοβόταν. Φοβόταν ότι θα περάσει στη ρωσική επιρροή, ότι θα αποκτήσει γεωπολιτικό βάρος στο Αιγαίο, ότι θα πάψει να είναι ένα βολικό πιόνι. Γι’ αυτό και μέχρι το 1830 πίεζε για «αυτονομία», όχι για ανεξαρτησία. Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου δεν ήταν αποτέλεσμα φιλελληνισμού, αλλά σκληρής διπλωματικής μάχης του Καποδίστρια απέναντι σε αυτοκρατορίες.
Ο Καποδίστριας δεν ήταν «άνθρωπος των Ρώσων», όπως τον κατηγορούσαν. Ήταν άνθρωπος των Ελλήνων. Απλώς ήξερε ότι χωρίς διεθνή στηρίγματα, η Ελλάδα θα συνθλιβεί. Έδωσε την προσωπική του περιουσία, πούλησε τα παράσημά του, ζούσε σχεδόν χωρίς χρήματα. Και όμως, παρουσιάστηκε ως «τύραννος» από εκείνους που είχαν μάθει να λυμαίνονται τον τόπο.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη δολοφονία του. Ο Αντωνόπουλος τόνισε ότι η απλουστευτική αφήγηση περί «Μαυρομιχαλαίων» βολεύει πολλούς. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη και σκοτεινή. Υπήρχαν δεκάδες συμφέροντα, ξένα και εγχώρια, που ήθελαν τον Καποδίστρια νεκρό. Η δολοφονία του στο Ναύπλιο δεν ήταν ένα τυχαίο ξέσπασμα, αλλά πολιτική πράξη με σαφή στόχο: να σταματήσει η συγκρότηση κράτους.
Και τα κατάφεραν. Μετά τον Καποδίστρια, η Ελλάδα μπήκε σε τροχιά εξάρτησης που δεν εγκατέλειψε ποτέ πραγματικά. Άλλαξαν οι προστάτες, άλλαξαν τα ονόματα, όχι όμως η ουσία. Δάνεια, επιτροπείες, «συμμαχίες», πάντα με την Ελλάδα σε ρόλο υποτελούς. Όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά στην εκπομπή, η χώρα λειτουργεί μέχρι σήμερα ως «υποκατάστημα του υποκαταστήματος».
Η συζήτηση δεν έμεινε στο παρελθόν. Έγινε ευθεία σύνδεση με το σήμερα: την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ, την Τουρκία. Οι μεγάλες δυνάμεις δεν έχουν φίλους, έχουν συμφέροντα. Και η Ελλάδα, μικρή αριθμητικά αλλά κρίσιμη γεωπολιτικά, αντιμετωπίζεται ως χώρος διέλευσης, όχι ως ισότιμος εταίρος. Όπως ακριβώς και την εποχή του Καποδίστρια.
Το πιο σκληρό, και ίσως πιο αληθινό σημείο της κουβέντας, ήταν η αυτοκριτική. Ο ελληνικός λαός, ειπώθηκε, δεν είναι κακός. Είναι κουρασμένος, αποπροσανατολισμένος, χωρίς ιστορική παιδεία. Του έμαθαν να περιμένει «σωτήρες», να χειροκροτεί πρόσωπα που προωθούνται από κέντρα εξουσίας, να ξεχνά εκείνους που πραγματικά θυσιάστηκαν. Γι’ αυτό και σήμερα συγκινείται βλέποντας τον Καποδίστρια στον κινηματογράφο, αλλά δεν διδάχθηκε ποτέ ουσιαστικά τι εκπροσώπησε.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν ήταν τέλειος. Ήταν όμως αναντικατάστατος. Και ίσως γι’ αυτό δεν του συγχωρέθηκε ποτέ ότι προσπάθησε να κάνει την Ελλάδα κράτος και όχι προτεκτοράτο. Η δολοφονία του δεν ήταν μόνο το τέλος ενός ανθρώπου. Ήταν η αρχή μιας πορείας εξάρτησης που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με άλλα μέσα και άλλα προσωπεία.
Η εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη απέδειξε για ακόμη μία φορά ότι η Ιστορία δεν είναι παρελθόν. Είναι καθρέφτης. Και αν δεν αντέχουμε να κοιταχτούμε μέσα σε αυτόν, θα συνεχίσουμε να ζούμε τα ίδια αδιέξοδα, με διαφορετικές ημερομηνίες αλλά το ίδιο αποτέλεσμα.
