Υπάρχουν συνεντεύξεις που δεν περιορίζονται στην απλή καταγραφή της επικαιρότητας, αλλά ανοίγουν έναν ευρύτερο διάλογο για ζητήματα που αφορούν το σύνολο της κοινωνίας. Μία τέτοια συζήτηση πραγματοποίησε ο Γρηγόρης Σερέτης μέσα από τη συχνότητα του Focus FM 103,6 και του ΜΑΧΗ FM 99,8 – τα μόνα πατριωτικά ραδιόφωνα – φιλοξενώντας τον ειδικό στην πληροφορική Βασίλη Ζωγράφο. Αφορμή αποτέλεσαν τα πρόσφατα περιστατικά ψηφιακής εξαπάτησης που έχουν προκαλέσει έντονο προβληματισμό, ωστόσο η κουβέντα επεκτάθηκε και σε ένα πολύ ευρύτερο θέμα: πόσο ασφαλείς είναι τελικά οι πολίτες, οι δημόσιες υπηρεσίες και ακόμη και τα ίδια τα κράτη απέναντι στις σύγχρονες ψηφιακές απειλές.
Η τεχνολογία εξελίσσεται με καταιγιστικούς ρυθμούς και μαζί της εξελίσσονται και οι μέθοδοι που χρησιμοποιούν οι επιτήδειοι. Οι ηλεκτρονικές απάτες δεν περιορίζονται πλέον σε ύποπτα ηλεκτρονικά μηνύματα ή σε ψεύτικες ιστοσελίδες. Σήμερα αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη, την ψυχολογία του ανθρώπου, ακόμη και τη μίμηση φωνής ή εικόνας, δημιουργώντας ένα περιβάλλον στο οποίο η διάκριση μεταξύ αλήθειας και απάτης γίνεται ολοένα και δυσκολότερη.
Ο Βασίλης Ζωγράφος εξήγησε ότι το μεγαλύτερο λάθος είναι να πιστεύει κάποιος πως οι κυβερνοεπιθέσεις αφορούν αποκλειστικά τους υπολογιστές. Όπως ανέφερε, στις περισσότερες περιπτώσεις ο στόχος δεν είναι το ίδιο το πληροφοριακό σύστημα, αλλά ο άνθρωπος που βρίσκεται μπροστά στην οθόνη. Εκεί ακριβώς βασίζεται η λεγόμενη «κοινωνική μηχανική», μία μέθοδος κατά την οποία ο δράστης προσπαθεί να εκμεταλλευτεί την εμπιστοσύνη, τον φόβο, την πίεση χρόνου ή ακόμη και την καλή πρόθεση του θύματος, ώστε να του αποσπάσει πολύτιμες πληροφορίες ή να τον οδηγήσει σε λανθασμένες ενέργειες.
Όπως υποστήριξε, πολλές φορές δεν απαιτείται κανένα εξελιγμένο λογισμικό παραβίασης. Αρκεί ένα πειστικό τηλεφώνημα, ένα μήνυμα που μοιάζει να προέρχεται από τράπεζα, μία ηλεκτρονική επιστολή που φαίνεται απολύτως αυθεντική ή μία βιντεοκλήση που δημιουργεί την εντύπωση ότι στην άλλη πλευρά βρίσκεται ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης. Ουσιαστικά, ο επιτιθέμενος δεν «χακάρει» τον υπολογιστή, αλλά τον ίδιο τον άνθρωπο.
Ο Γρηγόρης Σερέτης επισήμανε ότι το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις όταν τέτοιες πρακτικές στρέφονται εναντίον κρατικών λειτουργών ή ανθρώπων που διαχειρίζονται ευαίσθητες πληροφορίες. Σύμφωνα με τον Βασίλη Ζωγράφο, σε τέτοιες περιπτώσεις δεν αρκεί η προσωπική εμπειρία ή η καλή κρίση ενός αξιωματούχου. Απαιτούνται συγκεκριμένα πρωτόκολλα ασφαλείας, διαδικασίες επαλήθευσης της ταυτότητας του συνομιλητή και ένα ολοκληρωμένο σύστημα ψηφιακής εμπιστοσύνης που να αποκλείει όσο το δυνατόν περισσότερο το ανθρώπινο λάθος.
Ο ειδικός στην πληροφορική υπογράμμισε ότι σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες εφαρμόζονται ήδη αυστηρές διαδικασίες επιβεβαίωσης πριν πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε επικοινωνία υψηλής σημασίας. Η αναγνώριση μιας φωνής ή ενός αριθμού τηλεφώνου, όπως είπε, δεν μπορεί πλέον να θεωρείται επαρκής απόδειξη ταυτότητας. Η τεχνολογία επιτρέπει σήμερα την παραποίηση αριθμών τηλεφώνου, τη μίμηση φωνών και τη δημιουργία πειστικών ψηφιακών ταυτοτήτων, γεγονός που καθιστά απαραίτητη τη χρήση πολλαπλών επιπέδων ελέγχου.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η βασική αρχή που θα πρέπει να διέπει κάθε κρίσιμη επικοινωνία είναι η «μηδενική εμπιστοσύνη». Αυτό σημαίνει ότι καμία επικοινωνία δεν θεωρείται αυθεντική μόνο και μόνο επειδή φαίνεται αξιόπιστη. Αντίθετα, κάθε συνομιλητής, κάθε συσκευή και κάθε αίτημα πρέπει να επαληθεύονται εκ νέου πριν ληφθεί οποιαδήποτε απόφαση. Πρόκειται για μία φιλοσοφία που εφαρμόζεται ολοένα και περισσότερο διεθνώς, καθώς οι παραδοσιακές μέθοδοι προστασίας αποδεικνύονται ανεπαρκείς απέναντι στις σύγχρονες μορφές ψηφιακής απάτης.
Ο Βασίλης Ζωγράφος τόνισε ότι η προστασία δεν εξαντλείται στην εγκατάσταση ενός καλού λογισμικού ασφαλείας. Όπως ανέφερε, χρειάζεται να δημιουργηθεί μία ολόκληρη κουλτούρα ψηφιακής ασφάλειας, τόσο στο Δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Η εκπαίδευση των ανθρώπων που διαχειρίζονται κρίσιμες πληροφορίες, η συνεχής αξιολόγηση των γνώσεών τους και η πραγματοποίηση ασκήσεων προσομοίωσης κυβερνοεπιθέσεων είναι, κατά την άποψή του, εξίσου σημαντικές με την προμήθεια σύγχρονων τεχνολογικών συστημάτων.
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης έκανε ιδιαίτερη αναφορά στην ανάγκη ύπαρξης ενός εθνικού πρωτοκόλλου ασφαλών επικοινωνιών. Όπως εξήγησε, κάθε συνομιλία που αφορά ζητήματα υψηλής σημασίας θα πρέπει να πραγματοποιείται μόνο μέσα από πιστοποιημένες διαδικασίες, με πολλαπλές δικλίδες ασφαλείας και σαφώς καθορισμένα στάδια επαλήθευσης. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται σημαντικά η πιθανότητα να εξαπατηθεί κάποιος κρατικός λειτουργός ή να διαρρεύσουν ευαίσθητες πληροφορίες.
Ο Γρηγόρης Σερέτης παρατήρησε ότι πολλές φορές οι πολίτες αισθάνονται απροστάτευτοι όταν πέφτουν θύματα ψηφιακής απάτης. Έφερε μάλιστα ως παράδειγμα περιπτώσεις ανθρώπων που δέχονται συνεχώς ενοχλητικές τηλεφωνικές κλήσεις από δήθεν επενδυτικές εταιρείες ή απατεώνες που υπόσχονται εύκολα κέρδη μέσω κρυπτονομισμάτων. Όπως σημείωσε, αρκετοί απευθύνονται στις αρμόδιες υπηρεσίες χωρίς να βρίσκουν άμεση ανταπόκριση, γεγονός που εντείνει το αίσθημα ανασφάλειας.
Από την πλευρά του, ο Βασίλης Ζωγράφος εκτίμησε ότι η ευθύνη δεν βαραίνει αποκλειστικά τον πολίτη. Αντίθετα, θεωρεί πως οφείλουν να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο τόσο οι τηλεπικοινωνιακοί πάροχοι όσο και οι ίδιες οι ψηφιακές πλατφόρμες. Σημείωσε ότι η τεχνολογία επιτρέπει ήδη τον εντοπισμό ύποπτων τηλεφωνικών κλήσεων και την αναγνώριση ορισμένων μορφών πλαστοπροσωπίας, ενώ πρόσθεσε ότι απαιτούνται ακόμη περισσότερες επενδύσεις ώστε οι μηχανισμοί αυτοί να λειτουργούν αποτελεσματικότερα.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στο φαινόμενο του spoofing, δηλαδή της παραποίησης του αριθμού τηλεφώνου που εμφανίζεται στον δέκτη μιας κλήσης. Σύμφωνα με τον ειδικό, ένας επιτήδειος μπορεί να κάνει τον πολίτη να πιστέψει ότι δέχεται τηλεφώνημα από την τράπεζά του, από δημόσια υπηρεσία ή ακόμη και από συγγενικό του πρόσωπο. Αυτό καθιστά ακόμη πιο σημαντική την επιβεβαίωση κάθε κρίσιμης επικοινωνίας μέσω ενός δεύτερου, αξιόπιστου καναλιού.
Η συζήτηση επεκτάθηκε και στις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης. Ο Βασίλης Ζωγράφος εξήγησε ότι σήμερα υπάρχουν εφαρμογές που μπορούν να μιμηθούν με εντυπωσιακή ακρίβεια τη φωνή ενός ανθρώπου χρησιμοποιώντας ελάχιστα δευτερόλεπτα ηχογράφησης. Αν και οι συγκεκριμένες τεχνολογίες μπορούν να αξιοποιηθούν δημιουργικά, όπως τόνισε, στα χέρια επιτήδειων μετατρέπονται σε ιδιαίτερα επικίνδυνα εργαλεία εξαπάτησης.
Ο Γρηγόρης Σερέτης έθεσε το ερώτημα κατά πόσο οι πολίτες μπορούν πλέον να εμπιστεύονται όσα βλέπουν ή ακούν στο διαδίκτυο. Επισήμανε ότι με την εξάπλωση των deepfakes δημιουργείται μία νέα πραγματικότητα, όπου εικόνες και βίντεο μπορούν να αλλοιωθούν σε τέτοιο βαθμό ώστε να φαίνονται απολύτως αληθινά. Αυτό, όπως σημείωσε, μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο την προσωπική ζωή ενός ανθρώπου, αλλά ακόμη και τη δημόσια εικόνα πολιτικών προσώπων ή θεσμών.
Ο Βασίλης Ζωγράφος εμφανίστηκε αισιόδοξος ότι τα επόμενα χρόνια θα υιοθετηθούν περισσότεροι μηχανισμοί προστασίας. Ανέφερε ότι διεθνώς εξετάζονται λύσεις οι οποίες θα επιτρέπουν στις πλατφόρμες να επισημαίνουν ευκολότερα το περιεχόμενο που έχει παραχθεί με τεχνητή νοημοσύνη, ώστε οι χρήστες να γνωρίζουν ότι δεν πρόκειται για πραγματικό οπτικοακουστικό υλικό. Παράλληλα, εξέφρασε την άποψη ότι η ενίσχυση της ψηφιακής ταυτοποίησης θα συμβάλει στον περιορισμό της ανωνυμίας που αξιοποιείται για τη διάδοση παραπλανητικού περιεχομένου.
Ο Γρηγόρης Σερέτης επανέφερε τη συζήτηση στον απλό πολίτη και ιδιαίτερα στους ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, οι οποίοι καλούνται να εξυπηρετηθούν μέσα από ολοένα και περισσότερες ψηφιακές υπηρεσίες, χωρίς όμως να διαθέτουν πάντοτε τις απαραίτητες γνώσεις. Όπως επισήμανε, πολλοί ηλικιωμένοι δυσκολεύονται ακόμη και σε απλές διαδικασίες, όπως η χρήση εφαρμογών του Δημοσίου ή η επιβεβαίωση μιας ηλεκτρονικής συναλλαγής, γεγονός που τους καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτους απέναντι στις απάτες.
Ο Βασίλης Ζωγράφος συμφώνησε ότι η ψηφιακή μετάβαση δεν μπορεί να αφήνει κανέναν πίσω. Υπογράμμισε ότι οι δήμοι και οι δημόσιες υπηρεσίες θα μπορούσαν να αναπτύξουν δομές υποστήριξης για τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, παρέχοντας πρακτική βοήθεια αλλά και βασική εκπαίδευση στις καθημερινές ψηφιακές συναλλαγές. Όπως τόνισε, η τεχνολογία από μόνη της δεν αποτελεί πρόβλημα, πρόβλημα δημιουργείται όταν δεν συνοδεύεται από την απαραίτητη γνώση.
Κατά τη διάρκεια της κουβέντας αναδείχθηκε ακόμη μία σημαντική διάσταση του ζητήματος: η ανάγκη συνεχούς ενημέρωσης. Ο ειδικός στην πληροφορική εξήγησε ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποιούν οι επιτήδειοι αλλάζουν διαρκώς, γεγονός που σημαίνει ότι ακόμη και όσοι αισθάνονται ασφαλείς σήμερα θα πρέπει να ενημερώνονται συστηματικά για τις νέες μορφές εξαπάτησης. Η ψηφιακή ασφάλεια, όπως είπε, δεν είναι μία διαδικασία που ολοκληρώνεται μία φορά, αλλά χρειάζεται μία συνεχής προσπάθεια προσαρμογής στις εξελίξεις.
Ο Γρηγόρης Σερέτης στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη να υπάρξει μεγαλύτερη εγρήγορση από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς. Όπως ανέφερε, όσο η καθημερινότητα μεταφέρεται στον ψηφιακό κόσμο, τόσο αυξάνονται και οι ευθύνες της Πολιτείας, των τραπεζών, των τηλεπικοινωνιακών παρόχων, αλλά και των ίδιων των ψηφιακών πλατφορμών. Η προστασία του πολίτη, υπογράμμισε, δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην προσωπική του προσοχή.
Από την πλευρά του, ο Βασίλης Ζωγράφος επανέλαβε ότι η πρόληψη αποτελεί το ισχυρότερο όπλο απέναντι στις ηλεκτρονικές απάτες. Συνέστησε στους πολίτες να μην αποκαλύπτουν ποτέ προσωπικούς κωδικούς μέσω τηλεφώνου, να επιβεβαιώνουν πάντα την ταυτότητα όσων επικοινωνούν μαζί τους, να χρησιμοποιούν τις επίσημες εφαρμογές των τραπεζών και των υπηρεσιών, και να αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη κάθε μήνυμα ή τηλεφώνημα που δημιουργεί αίσθηση πανικού ή επείγοντος.
Παράλληλα, τόνισε ότι η ψηφιακή παιδεία πρέπει να ξεκινά ήδη από το σχολείο. Όπως εξήγησε, τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι ηλεκτρονικές υπηρεσίες αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Η εκπαίδευση, επομένως, δεν πρέπει να περιορίζεται στη χρήση της τεχνολογίας, αλλά να περιλαμβάνει και την αναγνώριση των κινδύνων που αυτή μπορεί να κρύβει.
Η συνέντευξη ολοκληρώθηκε με ένα κοινό συμπέρασμα. Η τεχνολογία αποτελεί αναμφίβολα ένα πολύτιμο εργαλείο που μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής των πολιτών και να αυξήσει την αποτελεσματικότητα του κράτους. Την ίδια στιγμή όμως δημιουργεί νέες προκλήσεις, οι οποίες απαιτούν γνώση, επαγρύπνηση και διαρκή προσαρμογή.
Το μήνυμα που προέκυψε από τη συζήτηση του Γρηγόρη Σερέτη με τον Βασίλη Ζωγράφο ήταν σαφές: στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής επικοινωνίας, η ασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από τα πληροφοριακά συστήματα, αλλά κυρίως από τον άνθρωπο. Η ενημέρωση, η εκπαίδευση, η κριτική σκέψη και η τήρηση βασικών κανόνων ασφαλείας αποτελούν σήμερα την πρώτη γραμμή άμυνας απέναντι στις ψηφιακές απάτες. Όσο πιο ενημερωμένοι είναι οι πολίτες και όσο πιο οργανωμένοι οι θεσμοί, τόσο δυσκολότερο θα είναι για όσους επιχειρούν να εκμεταλλευτούν την τεχνολογία για σκοπούς εξαπάτησης να πετύχουν τους στόχους τους.