Η εορτή της Ζωοδόχου Πηγής, η οποία τιμάται την Παρασκευή της Διακαινησίμου, αποτελεί μια από τις σημαντικότερες θεομητορικές εορτές, συνδεδεμένη άρρηκτα με την Παναγία ως πηγή της Ζωής, αφού έφερε στον κόσμο τον Χριστό. Ο όρος καθιερώθηκε τον 9ο αιώνα από τον Ιωσήφ τον Υμνογράφο, όμως η ιστορική της βάση βρίσκεται έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης, στο φημισμένο Αγίασμα του Μπαλουκλί.
Σύμφωνα με την επικρατέστερη παράδοση, ο μετέπειτα αυτοκράτορας Λέων ο Θράκας, όταν ήταν ακόμα απλός στρατιώτης, καθοδηγήθηκε από τη φωνή της Θεοτόκου για να βρει μια κρυμμένη πηγή μέσα στο δάσος. Με το «θολερό νερό» της πηγής, ο Λέων θεράπευσε έναν τυφλό οδοιπόρο, επιβεβαιώνοντας την προφητεία της Παναγίας ότι θα γινόταν βασιλιάς. Όταν ανέβηκε στον θρόνο, έκτισε εκεί έναν μεγαλοπρεπή ναό, ο οποίος ανακαινίστηκε αργότερα από τον Ιουστινιανό και τον Βασίλειο τον Μακεδόνα.
Μια εναλλακτική εκδοχή αποδίδει την ανέγερση του ναού απευθείας στον Ιουστινιανό, ο οποίος κατά τη διάρκεια κυνηγιού είδε σε όραμα ένα παρεκκλήσι και έναν ιερέα να του υποδεικνύουν την πηγή των θαυμάτων. Για την οικοδόμηση του μοναστηριού χρησιμοποιήθηκαν μάλιστα υλικά που περίσσεψαν από την Αγία Σοφία, ενισχύοντας τη σημασία του προσκυνήματος στη Βασιλεύουσα.
Το Αγίασμα της Πηγής υπήρξε το επίκεντρο δεκάδων θαυματουργικών θεραπειών για αυτοκράτορες, αξιωματούχους και απλούς πιστούς. Ιστορικά καταγεγραμμένη είναι η λύση της στειρώσεως της αυτοκράτειρας Ζωής, η οποία γέννησε τον Κωνσταντίνο τον Πορφυρογέννητο, ενώ ο Νικηφόρος Κάλλιστος αναφέρει συνολικά 63 μεγάλα θαύματα. Η εικονογραφία της Παναγίας την παρουσιάζει μέσα σε μια μαρμάρινη κρήνη, να κρατά τον Χριστό, συμβολίζοντας την αστείρευτη ροή της χάρης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ονομασία «Μπαλουκλί», που στα τουρκικά σημαίνει «τόπος με ψάρια». Η παράδοση αναφέρει ότι την ημέρα της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης, ένας καλόγερος τηγάνιζε ψάρια δίπλα στην πηγή. Αρνούμενος να πιστέψει την είδηση της πτώσης της Πόλης, είπε πως θα το δεχόταν μόνο αν τα ψάρια ζωντάνευαν. Τότε, τα ψάρια πήδηξαν από το τηγάνι στο αγίασμα, όπου σύμφωνα με τον θρύλο επιβιώνουν μέχρι σήμερα, έχοντας στην μια πλευρά τους το χρώμα του τηγανίσματος.
Σήμερα, ο ναός που ανοικοδομήθηκε το 1833 από τον Πατριάρχη Κωνστάντιο Α’, φιλοξενεί στους χώρους του τους τάφους των Οικουμενικών Πατριαρχών. Το αγίασμα παραμένει ζωντανό στον υπόγειο ναό, αποτελώντας το παγκόσμιο πρότυπο για όλους τους ναούς της Ζωοδόχου Πηγής στον ορθόδοξο κόσμο.
