Υπάρχουν στιγμές που η πραγματικότητα ξεπερνά τη φαντασία. Και υπάρχουν άλλες, ακόμη πιο επικίνδυνες, όπου η πραγματικότητα δεν προβάλλεται καν. Θάβεται. Αποσιωπάται. Παραμορφώνεται. Αυτό ακριβώς καταγγέλλεται μέσα από μια παρέμβαση που, όπως υποστηρίζεται, δεν προβλήθηκε ποτέ στην Ελλάδα, αλλά αφορά το ίδιο το μέλλον των Ευρωπαίων πολιτών.
Το ζήτημα δεν είναι απλό. Δεν είναι μια ακόμη πολιτική αντιπαράθεση. Είναι η σύγκρουση δύο κόσμων: της ελευθερίας και του ελέγχου. Στο επίκεντρο αυτής της σύγκρουσης βρίσκεται ένα τρίπτυχο: ψηφιακή ταυτότητα – ψηφιακό νόμισμα – τεχνητή νοημοσύνη. Τρία εργαλεία που παρουσιάζονται ως “πρόοδος”, αλλά σύμφωνα με τις καταγγελίες, ενδέχεται να αποτελούν το θεμέλιο ενός πρωτοφανούς συστήματος επιτήρησης.
Όπως αναφέρθηκε χαρακτηριστικά, η εμπειρία της πανδημίας δεν ήταν απλώς ένα υγειονομικό γεγονός. Ήταν, κατά την άποψη που εκφράστηκε στη διάρκεια της συνέντευξης, μια “πρόβα”. Μια εξοικείωση των πολιτών με την έννοια της επίδειξης πιστοποιητικών για την πρόσβαση σε βασικές δραστηριότητες.
Και εδώ γεννιέται το πρώτο μεγάλο ερώτημα: Ήταν αυτό μια προσωρινή ανάγκη ή ένα μόνιμο μοντέλο που τώρα εξελίσσεται;
Το χρήμα που… υπακούει
Η μεγαλύτερη ανησυχία που εκφράζεται αφορά τα λεγόμενα προγραμματιζόμενα ψηφιακά νομίσματα. Δηλαδή χρήμα που δεν είναι απλώς μέσο συναλλαγής, αλλά εργαλείο ελέγχου.
Η βασική ιδέα είναι απλή αλλά σοκαριστική: Το χρήμα μπορεί να αποκτήσει “κανόνες χρήσης”. Να λειτουργεί μόνο σε συγκεκριμένες περιοχές. Να λήγει μετά από κάποιο χρονικό διάστημα. Να επιτρέπεται μόνο για συγκεκριμένες αγορές. Με άλλα λόγια, δεν θα είναι πια δικό σου.
Αν κάποιος θεωρηθεί “ανεπιθύμητος” ή “αποκλίνων”, τότε – όπως ειπώθηκε – μπορεί να αποκλειστεί οικονομικά. Να μην μπορεί να αγοράσει ούτε τα βασικά. Και εδώ τίθεται ένα δεύτερο ερώτημα. Αν το χρήμα πάψει να είναι ουδέτερο, υπάρχει ακόμη οικονομική ελευθερία;
Από την ιδιοκτησία… στο token
Ένα ακόμη στοιχείο που προκαλεί ανησυχία είναι η λεγόμενη “τοκενoποίηση” των περιουσιακών στοιχείων. Σύμφωνα με όσα παρουσιάστηκαν, το σχέδιο περιλαμβάνει τη μετατροπή κάθε περιουσίας, από ακίνητα μέχρι φυσικούς πόρους, σε ψηφιακές μονάδες (tokens).
Αυτό σημαίνει ότι: Η ιδιοκτησία γίνεται ψηφιακό αρχείο. Η πρόσβαση ελέγχεται από συστήματα. Η μεταβίβαση μπορεί να γίνεται με ένα “κλικ”. Το ερώτημα είναι απλό αλλά βαρύ: Αν κάτι υπάρχει μόνο ψηφιακά, ποιος το ελέγχει πραγματικά;
Οι “πόλεις των 15 λεπτών” και ο περιορισμός
Ένα ακόμη σημείο έντονης συζήτησης είναι οι λεγόμενες “πόλεις των 15 λεπτών”. Στη θεωρία, πρόκειται για ένα μοντέλο βιώσιμης ζωής: όλα κοντά, λιγότερη μετακίνηση, καλύτερη ποιότητα ζωής. Στην πράξη όμως, σύμφωνα με τους επικριτές, μπορεί να μετατραπεί σε ένα σύστημα περιορισμού.
Η ανησυχία είναι ότι οι μετακινήσεις θα ελέγχονται, η πρόσβαση εκτός περιοχής θα περιορίζεται, η καθημερινότητα θα γίνεται “προγραμματισμένη”. Και εδώ το ερώτημα γίνεται σχεδόν υπαρξιακό: Πού τελειώνει η οργάνωση και πού αρχίζει η επιτήρηση;
Ψηφιακή ταυτότητα: ευκολία ή φακέλωμα;
Η ψηφιακή ταυτότητα παρουσιάζεται ως εργαλείο διευκόλυνσης. Όλα σε ένα: έγγραφα, συναλλαγές, υπηρεσίες. Όμως, σύμφωνα με τις καταγγελίες, μπορεί να εξελιχθεί σε έναν μηχανισμό απόλυτης καταγραφής. Κάθε κίνηση. Κάθε αγορά. Κάθε άποψη.
Όλα συνδεδεμένα. Και όταν αυτό συνδυαστεί με τεχνητή νοημοσύνη τότε, όπως ειπώθηκε, δημιουργείται ένα πλήρες “πλέγμα ελέγχου”.
Η μεγάλη σύγκρουση
Στο τέλος της ημέρας, το θέμα δεν είναι τεχνολογικό. Είναι βαθιά πολιτικό και φιλοσοφικό.
• Θέλουμε ασφάλεια ή ελευθερία;
• Μπορούν να συνυπάρξουν;
• Ποιος αποφασίζει τα όρια;
Η ιστορία έχει δείξει ότι κάθε φορά που η ελευθερία θυσιάστηκε στο όνομα της ασφάλειας, το αποτέλεσμα ήταν απώλεια και των δύο.Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό σημείο.
Ανεξαρτήτως του αν συμφωνεί κανείς ή όχι με όλες τις απόψεις που παρουσιάστηκαν, ένα πράγμα είναι βέβαιο: Το ζήτημα αυτό δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η τεχνολογία αλλάζει τον κόσμο. Το ερώτημα είναι: ποιος τον ελέγχει;
Το μήνυμα που μεταφέρεται είναι σαφές: Οι πολίτες πρέπει να ενημερώνονται, να σκέφτονται και να αποφασίζουν.,Γιατί σε έναν κόσμο όπου όλα γίνονται ψηφιακά, το πιο σημαντικό που κινδυνεύει να χαθεί είναι το αναλογικό δικαίωμα της ελευθερίας.
Και ίσως τελικά, το πιο κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τι έρχεται. Αλλά αν είμαστε έτοιμοι να το καταλάβουμε… πριν γίνει πραγματικότητα.
