Στην εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη, στον Focus FM 103,6 και στον ΜΑΧΗ FM 99,8 – τα μόνα πατριωτικά ραδιόφωνα – πραγματοποιήθηκε μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική και ουσιαστική συζήτηση με τον καθηγητή Δημήτρη Μπουραντά, με αντικείμενο ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα της εποχής μας: τη χειραγώγηση της ανθρώπινης σκέψης μέσα από την τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη και τους μηχανισμούς της σύγχρονης ψηφιακής πραγματικότητας.
Μια συζήτηση που δεν περιορίστηκε στις τεχνολογικές εξελίξεις, αλλά άγγιξε τον πυρήνα της ανθρώπινης ελευθερίας, της δημοκρατίας, της προσωπικής ευθύνης και της δυνατότητας των πολιτών να αποφασίζουν πραγματικά για τη ζωή τους. Γιατί το μεγάλο ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι θα απομείνει από την ανθρώπινη νοημοσύνη, εάν ο άνθρωπος σταματήσει να τη χρησιμοποιεί!
Η τεχνολογία εξελίσσεται – ο άνθρωπος όμως σκέφτεται λιγότερο;
Ο Γρηγόρης Σερέτης έθεσε εξαρχής τον προβληματισμό που απασχολεί ολοένα και περισσότερους πολίτες.
Η τεχνητή νοημοσύνη εισβάλλει στην καθημερινότητα, στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην ενημέρωση και στις προσωπικές αποφάσεις. Άνθρωποι που άλλοτε αναζητούσαν πληροφορίες, μελετούσαν, συνέκριναν και προβληματίζονταν, σήμερα ζητούν από ένα ψηφιακό σύστημα να σκεφτεί, να γράψει και να αποφασίσει για λογαριασμό τους.
Ο καθηγητής Δημήτρης Μπουραντάς προσέγγισε το ζήτημα από μια διαφορετική οπτική.
Εξήγησε ότι η τεχνολογία αποτελεί εργαλείο και ότι κάθε εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε δημιουργικά είτε καταστροφικά. Όπως η πυρηνική τεχνολογία μπορεί να εξυπηρετήσει την ιατρική και την παραγωγή ενέργειας, αλλά και να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή όπλων, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει τεράστια οφέλη ή να δημιουργήσει σοβαρούς κινδύνους. Η ουσία βρίσκεται στον τρόπο χρήσης της.
Όμως ο Γρηγόρης Σερέτης επέμεινε σε μια κρίσιμη διάσταση. Τι συμβαίνει όταν εκείνος που χρησιμοποιεί το εργαλείο δεν αντιλαμβάνεται ότι μπορεί ταυτόχρονα να επηρεάζεται από αυτό; Και κυρίως, τι συμβαίνει όταν η συνεχής ευκολία μετατρέπεται σε συνήθεια και η συνήθεια σε εξάρτηση;
Η πιο επικίνδυνη χειραγώγηση είναι εκείνη που δεν αντιλαμβάνεσαι
Η χειραγώγηση δεν χρειάζεται πάντοτε απαγορεύσεις, απειλές ή καταστολή. Μπορεί να λειτουργεί πολύ πιο αποτελεσματικά όταν ο άνθρωπος πιστεύει ότι αποφασίζει ελεύθερα, ενώ οι επιλογές του επηρεάζονται συστηματικά από όσα βλέπει, ακούει και καταναλώνει. Αλγόριθμοι επιλέγουν ποιο περιεχόμενο εμφανίζεται στις οθόνες μας. Διαφημιστικοί μηχανισμοί αξιοποιούν δεδομένα συμπεριφοράς. Ψηφιακές πλατφόρμες επιδιώκουν να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο συνδεδεμένο. Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννιέται ένα τεράστιο ερώτημα: Πόσο ελεύθερη είναι μια επιλογή όταν κάποιος άλλος επηρεάζει διαρκώς τις πληροφορίες πάνω στις οποίες αυτή στηρίζεται;
Ο Γρηγόρης Σερέτης υποστήριξε ότι η συνεχής παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα μπορούν να δημιουργήσουν ανθρώπους που δεν αναγνωρίζουν πλέον τους μηχανισμούς επηρεασμού τους. Ο καθηγητής, χωρίς να αρνηθεί τους κινδύνους, επέμεινε ότι η απάντηση βρίσκεται στην ενεργοποίηση της προσωπικής κρίσης.
Εδώ ακριβώς αναδείχθηκε η ουσιαστική διαφωνία των δύο συνομιλητών. Ο δημοσιογράφος έθεσε το ζήτημα της ευαλωτότητας του πολίτη. Ο καθηγητής έθεσε το ζήτημα της ατομικής ευθύνης. Και οι δύο προσεγγίσεις οδηγούν σε ένα συμπέρασμα: μια κοινωνία που εγκαταλείπει την κριτική σκέψη γίνεται περισσότερο ευάλωτη στην εξαπάτηση και στη χειραγώγηση.
Από το ψεύτικο βίντεο στην κατασκευή μιας ψεύτικης πραγματικότητας
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της συζήτησης αφορούσε τα βίντεο που δημιουργούνται με τεχνητή νοημοσύνη.
Ο Γρηγόρης Σερέτης περιέγραψε το πρόβλημα ανθρώπων που αδυνατούν να ξεχωρίσουν ένα αυθεντικό βίντεο από ένα κατασκευασμένο. Και αυτό δεν είναι ένα ασήμαντο τεχνολογικό ζήτημα. Είναι ζήτημα δημοκρατίας. Διότι όταν μπορεί να δημιουργηθεί μια πειστική εικόνα ενός προσώπου που εμφανίζεται να λέει ή να κάνει κάτι που ουδέποτε συνέβη, τότε η παραπληροφόρηση αποκτά πρωτοφανείς δυνατότητες. Μια κατασκευασμένη δήλωση μπορεί να καταστρέψει υπολήψεις. Ένα ψεύτικο βίντεο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για εξαπάτηση. Μια παραποιημένη εικόνα μπορεί να επηρεάσει την κοινή γνώμη πριν προλάβει να αποκαλυφθεί η αλήθεια. Και όταν το ψέμα ταξιδεύει γρηγορότερα από την αλήθεια, η κοινωνία κινδυνεύει να μετατρέψει την παραπλάνηση σε καθημερινότητα.
Ο Δημήτρης Μπουραντάς υπογράμμισε την ανάγκη οι πολίτες να ελέγχουν όσα λαμβάνουν στα κινητά τους και όσα παρακολουθούν στα κοινωνικά δίκτυα. Να αμφισβητούν. Να διασταυρώνουν. Να σκέφτονται πριν πιστέψουν. Γιατί η τεχνολογική πρόοδος χωρίς αντίστοιχη ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας μπορεί να δημιουργήσει μια επικίνδυνη ανισορροπία.
Η εκπαίδευση μπροστά στον κίνδυνο της πνευματικής αδράνειας
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στους μαθητές και στους φοιτητές.
Ο καθηγητής, αξιοποιώντας την πολυετή εμπειρία του στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση, επισήμανε ότι ένας φοιτητής μπορεί να χρησιμοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη για να διευρύνει τις γνώσεις του ή να την αφήνει να εκτελεί ολοκληρωτικά την εργασία του. Στη δεύτερη περίπτωση, όμως, στερεί από τον εαυτό του την ευκαιρία να αναπτύξει τη σκέψη, τη δημιουργικότητα και την προσωπική του κρίση. Και εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα. Τι αξία έχει ένα πτυχίο όταν ο κάτοχός του δεν έχει μάθει να σκέφτεται ανεξάρτητα; Τι αξία έχει η συσσώρευση πληροφοριών όταν απουσιάζει η ικανότητα αξιολόγησής τους; Και τι κοινωνία θα παραδώσουμε στις επόμενες γενιές εάν η ευκολία αντικαταστήσει την προσπάθεια; Η μόρφωση δεν είναι η μηχανική αναπαραγωγή απαντήσεων. Είναι η ικανότητα να θέτεις τις σωστές ερωτήσεις!
Ψηφιακή διακυβέρνηση: εξυπηρέτηση του πολίτη ή κίνδυνος ελέγχου;
Η συζήτηση απέκτησε ιδιαίτερη ένταση όταν ο Γρηγόρης Σερέτης αναφέρθηκε στην ψηφιακή διακυβέρνηση και στους φόβους του για μελλοντικές μορφές ψηφιακής αξιολόγησης των πολιτών. Έθεσε το ενδεχόμενο δημιουργίας συστημάτων στα οποία η οικονομική συμπεριφορά ή άλλα προσωπικά δεδομένα θα μπορούσαν να επηρεάζουν την πρόσβαση των ανθρώπων σε δικαιώματα και υπηρεσίες. Πρόκειται για προβληματισμούς και φόβους που διατυπώθηκαν στην εκπομπή, όχι για απόδειξη ότι ένα τέτοιο καθολικό σύστημα έχει θεσπιστεί στην Ελλάδα.
Ωστόσο, η συζήτηση για τα όρια της ψηφιακής εξουσίας είναι απολύτως αναγκαία. Ποιος συγκεντρώνει τα δεδομένα; Ποιος αποφασίζει πώς χρησιμοποιούνται; Ποιος ελέγχει τους αλγορίθμους; Πώς προστατεύεται ο πολίτης από αυθαίρετες αποφάσεις; Και ποιος εγγυάται ότι ένα σύστημα που δημιουργήθηκε για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου δεν θα χρησιμοποιηθεί κάποτε εις βάρος του;
Η ψηφιακή διακυβέρνηση οφείλει να υπηρετεί τον πολίτη. Όχι να μετατρέπει τον πολίτη σε αντικείμενο ανεξέλεγκτης ψηφιακής επιτήρησης. Η τεχνολογία δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την αποδυνάμωση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ούτε η ταχύτητα μιας ηλεκτρονικής υπηρεσίας μπορεί να υποκαθιστά τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη δημοκρατική εποπτεία.
Η Ελλάδα που σκέφτεται και η Ελλάδα που ακολουθεί
Από τις πιο ενδιαφέρουσες στιγμές της συνέντευξης ήταν η αναφορά του Δημήτρη Μπουραντά στις δύο διαφορετικές Ελλάδες.
Στην Ελλάδα των ανθρώπων που προβληματίζονται, σκέφτονται και προσπαθούν να βελτιώσουν την κοινωνία. Και στην Ελλάδα των ανθρώπων που λειτουργούν από συνήθεια, συμφέρον ή άκριτη προσκόλληση σε πρόσωπα και αντιλήψεις.
Ο καθηγητής επισήμανε ότι η κριτική σκέψη δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των μορφωμένων. Μπορεί ένας άνθρωπος με πανεπιστημιακούς τίτλους να λαμβάνει αποφάσεις χωρίς ουσιαστική αξιολόγηση. Και μπορεί ένας άνθρωπος χωρίς υψηλή τυπική εκπαίδευση να διαθέτει εξαιρετική κρίση. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο εκπαιδευτικό. Είναι βαθιά κοινωνικό και πολιτικό. Όταν ο πολίτης επιλέγει εκπροσώπους με μοναδικό κριτήριο τις προσωπικές γνωριμίες, τις εξυπηρετήσεις ή την κομματική συνήθεια, η δημοκρατία χάνει μέρος της ουσίας της. Όταν όμως απαιτεί επιχειρήματα, αποδείξεις και λογοδοσία, η δημοκρατία δυναμώνει.
Ο Δημήτρης Μπουραντάς υπογράμμισε την ανάγκη να μεγαλώσει εκείνη η Ελλάδα που σκέφτεται, δημιουργεί και αντιστέκεται στην πνευματική αδράνεια. Ο μεγαλύτερος αγώνας δεν είναι απέναντι στις μηχανές – είναι απέναντι στην παραίτηση Το σημαντικότερο μήνυμα της συζήτησης δεν ήταν η απόρριψη της τεχνολογίας. Ήταν η ανάγκη να μη χαθεί η ανθρώπινη αυτονομία.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει στην επιστήμη, στην υγεία, στην έρευνα και στην παραγωγικότητα. Μπορεί όμως και να χρησιμοποιηθεί για εξαπάτηση, επιτήρηση ή χειραγώγηση. Αυτό που πρέπει να απορρίψουμε δεν είναι η πρόοδος. Είναι η αντίληψη ότι στο όνομα της προόδου ο άνθρωπος οφείλει να παραδώσει αδιαμαρτύρητα τη σκέψη, την ιδιωτικότητα και την ελευθερία του.
Ο Γρηγόρης Σερέτης επέμεινε ότι οι κοινωνίες πρέπει να αντιληφθούν εγκαίρως τους κινδύνους της εξάρτησης και της συστηματικής παραπληροφόρησης.
Ο Δημήτρης Μπουραντάς αντέτεινε ότι η αντίσταση αρχίζει από τις προσωπικές επιλογές, την ενημέρωση, τη λογική και την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Και εκεί βρίσκεται η ουσία. Δεν χρειάζεται να γίνουμε εχθροί της τεχνολογίας. Χρειάζεται να παραμείνουμε κύριοι των αποφάσεών μας. Να απαιτούμε διαφάνεια. Να προστατεύουμε τα προσωπικά μας δεδομένα. Να διδάσκουμε στα παιδιά μας να αμφισβητούν και να ερευνούν. Να μην αποδεχόμαστε καμία μορφή εξουσίας ως ανεξέλεγκτη. Γιατί μια κοινωνία δεν χάνει την ελευθερία της μόνο όταν της την αφαιρούν. Μπορεί να τη χάσει και όταν σταματήσει να την υπερασπίζεται.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει να γίνει το άλλοθι για να πάψει να λειτουργεί η ανθρώπινη. Και η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη από πολίτες που απλώς πατούν κουμπιά, αναπαράγουν έτοιμες απαντήσεις και αποδέχονται αδιαμαρτύρητα όσα εμφανίζονται στις οθόνες τους. Έχει ανάγκη από ανθρώπους με κρίση, συνείδηση, αξιοπρέπεια και θάρρος. Γιατί το πιο επικίνδυνο σύστημα δεν είναι εκείνο που σκέφτεται αντί για εσένα. Είναι εκείνο που σε συνηθίζει να μη θέλεις πια να σκέφτεσαι! Και όπως αναδεικνύεται μέσα από τη συζήτηση του Γρηγόρη Σερέτη με τον Δημήτρη Μπουραντά, η πραγματική αντίσταση αρχίζει τη στιγμή που ο άνθρωπος αποφασίζει να μη γίνει έρμαιο της συνήθειας, της προπαγάνδας και της εξάρτησης.
Η ελευθερία δεν παραχωρείται σε κανέναν αλγόριθμο. Η σκέψη δεν μπαίνει σε ψηφιακές χειροπέδες. Και ο άνθρωπος δεν γεννήθηκε για να ζει ως υπάκουος αριθμός μέσα σε ένα σύστημα!
