Για χρόνια, όπως επισημάνθηκε στην εκπομπή, όποιος μιλούσε για credit scoring, «έξυπνες πόλεις», ψηφιακή παρακολούθηση και συγκέντρωση δεδομένων αντιμετωπιζόταν περίπου ως γραφικός. Ο Γρηγόρης Σερέτης και ο καλεσμένος του υπενθύμισαν ότι τα συγκεκριμένα ζητήματα είχαν τεθεί από την εκπομπή πολύ πριν αποκτήσουν τη σημερινή επικαιρότητα.
Και το ερώτημα σήμερα είναι αμείλικτο: Πού τελειώνει η οικονομική αξιολόγηση και πού αρχίζει το ψηφιακό φακέλωμα;
Διότι άλλο πράγμα είναι μια τράπεζα να εξετάζει αν κάποιος μπορεί να αποπληρώσει ένα δάνειο και άλλο πράγμα να οικοδομείται σταδιακά μια πραγματικότητα στην οποία κάθε πολίτης θα συνοδεύεται από ένα οικονομικό «προφίλ»: αν πληρώνει εγκαίρως, αν καθυστερεί τις υποχρεώσεις του, αν έχει οφειλές και ποια συνολικά είναι η οικονομική συμπεριφορά του.
Στην εκπομπή έγινε ιδιαίτερη αναφορά στις ψηφιακές πλατφόρμες οικονομικής αξιολόγησης και στην προοπτική δημιουργίας βαθμολογίας ανάλογα με την οικονομική συμπεριφορά του πολίτη.
Και εδώ πρέπει να τραβήξουμε μια τεράστια κόκκινη γραμμή. Δεν είμαστε αριθμοί. Δεν είμαστε barcode. Δεν είμαστε ένας αλγόριθμος. Είμαστε πολίτες με δικαιώματα.
Από τον πολίτη στο «σκορ»
Ένας άνθρωπος μπορεί να καθυστερήσει μια πληρωμή για εκατό διαφορετικούς λόγους. Μπορεί να έχασε τη δουλειά του. Μπορεί να έκλεισε η επιχείρησή του. Μπορεί να αντιμετώπισε ένα σοβαρό οικογενειακό πρόβλημα. Μπορεί να βρέθηκε ξαφνικά μπροστά σε έξοδα που δεν μπορούσε να προβλέψει.
Μπορεί απλώς να ανήκει σε εκείνη τη μεγάλη κατηγορία των Ελλήνων που κάθε μήνα προσπαθούν να κάνουν το αδύνατο δυνατό για να πληρώσουν λογαριασμούς, φόρους, ενοίκια, δάνεια και βασικές ανάγκες. Αυτός ο άνθρωπος είναι «κακός πολίτης»; Πρέπει να αποκτήσει αρνητικό σκορ; Και κυρίως: ποιος θα αποφασίζει για αυτό;
Ο άνθρωπος δεν μπορεί να χωρέσει σε έναν αλγόριθμο. Η κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα δεν είναι ένα Excel όπου προσθέτεις και αφαιρείς μονάδες. Η οικονομική δυσκολία δεν είναι έγκλημα. Η φτώχεια δεν είναι παραβατικότητα.
Το χρέος δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ανευθυνότητας. Και μια δημοκρατική Πολιτεία οφείλει να προστατεύει τον πολίτη από τον αυθαίρετο αποκλεισμό, όχι να κατασκευάζει μηχανισμούς που ενδέχεται να τον εγκλωβίσουν ακόμη περισσότερο.
Το μεγάλο ερώτημα: Ποιος ελέγχει τον ελεγκτή;
Η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της ούτε καλή ούτε κακή. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος τη χρησιμοποιεί, με ποιους κανόνες και με ποιες ασφαλιστικές δικλίδες.
Ποιος συγκεντρώνει τα δεδομένα; Πόσο καιρό τα διατηρεί; Με ποιον τρόπο διορθώνεται ένα λάθος; Μπορεί ο πολίτης να γνωρίζει ακριβώς ποια στοιχεία τηρούνται γι’ αυτόν; Μπορεί να αμφισβητήσει μια λανθασμένη αξιολόγηση;
Υπάρχει ανθρώπινος έλεγχος ή όλα θα παραδίδονται στον αλγόριθμο; Και το σημαντικότερο: μπορεί μια οικονομική βαθμολογία να οδηγήσει αύριο σε αποκλεισμό από υπηρεσίες που είναι απαραίτητες για μια αξιοπρεπή ζωή;
Αυτές είναι οι ερωτήσεις που πρέπει να γίνουν ΤΩΡΑ. Όχι όταν το σύστημα θα έχει εγκατασταθεί. Όχι όταν εκατομμύρια πολίτες θα έχουν ήδη καταχωριστεί. Όχι όταν θα ανακαλύψουμε ότι για να διορθωθεί ένας λάθος αριθμός θα πρέπει ο πολίτης να δίνει μάχη με μια απρόσωπη πλατφόρμα.
Γιατί η εμπειρία διδάσκει κάτι πολύ απλό: κάθε σύστημα ελέγχου που δημιουργείται για έναν συγκεκριμένο σκοπό μπορεί, εάν δεν υπάρχουν ισχυρά θεσμικά όρια, να επεκταθεί.
Σήμερα οικονομική αξιολόγηση. Αύριο τι;
Αυτό ακριβώς ήταν ένα από τα πιο σκληρά σημεία της συζήτησης του Γρηγόρη Σερέτη: ο φόβος ότι ένα σύστημα οικονομικού scoring μπορεί σταδιακά να αποκτήσει χαρακτηριστικά πολύ ευρύτερης αξιολόγησης των πολιτών.
Η εκπομπή μάλιστα συνέδεσε αυτή την ανησυχία με το παράδειγμα της Κίνας και με συστήματα καμερών και καταγραφής της δραστηριότητας των πολιτών.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να αντιγράψει ένα μοντέλο επιτήρησης
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Δεν πρέπει να ισχυριστούμε ότι κάθε μορφή ευρωπαϊκού credit scoring ταυτίζεται αυτομάτως με το κινεζικό μοντέλο κοινωνικής αξιολόγησης. Αυτό θα ήταν υπεραπλούστευση.
Αλλά είναι απολύτως θεμιτό και αναγκαίο, να απαιτούμε εγγυήσεις ώστε να μη φτάσουμε ποτέ σε κάτι τέτοιο. Γιατί η Ευρώπη υποτίθεται ότι οικοδομήθηκε πάνω στην προστασία της προσωπικότητας, της ιδιωτικότητας, της ελεύθερης βούλησης και των ατομικών δικαιωμάτων.
Δεν μπορεί λοιπόν στο όνομα της ψηφιακής «ευκολίας» να δημιουργήσει πολίτες δύο ταχυτήτων. Τους «καλούς» που περνούν τα φίλτρα. Και τους «κακούς» που μένουν απέξω.
Ούτε μπορεί η οικονομική αδυναμία να μετατραπεί σε ψηφιακό στίγμα. Αν συμβεί αυτό, τότε θα έχουμε δημιουργήσει μια νέα μορφή κοινωνικού αποκλεισμού: τον ψηφιακό αποκλεισμό.
Και αυτός μπορεί να είναι πολύ σκληρότερος από τον παλιό. Γιατί παλιά μπορούσες να εξηγήσεις την περίπτωσή σου σε έναν άνθρωπο. Αύριο ίσως βρεθείς απέναντι σε μια οθόνη που απλώς θα γράφει: «ΑΠΟΡΡΙΠΤΕΤΑΙ». Χωρίς πρόσωπο. Χωρίς διάλογο. Χωρίς δεύτερη ευκαιρία.
Το χρήμα και η ελευθερία
Στην εκπομπή τέθηκε παράλληλα ένα ακόμη εκρηκτικό θέμα: οι καταθέσεις των Ευρωπαίων πολιτών και η συζήτηση για την αξιοποίηση των τεράστιων ιδιωτικών αποταμιεύσεων προς επενδυτικές κατευθύνσεις.
Οι συνομιλητές εξέφρασαν έντονη ανησυχία για το τι μπορεί να σημαίνουν τέτοιες πολιτικές στο μέλλον και έθεσαν ακόμη και το ακραίο σενάριο αξιοποίησης ιδιωτικών κεφαλαίων σε περίοδο πολεμικής οικονομίας. Στην ίδια την εκπομπή, μάλιστα, διευκρινίστηκε ότι πρόκειται για σενάριο και όχι για βεβαιότητα.
Και αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη. Άλλο η κινητοποίηση ιδιωτικών αποταμιεύσεων μέσω επενδυτικών κινήτρων και άλλο η δήμευση καταθέσεων. Όμως οι πολίτες έχουν κάθε δικαίωμα να απαιτούν ξεκάθαρες απαντήσεις.
Οι καταθέσεις είναι περιουσία. Είναι χρήματα για τα οποία ο άνθρωπος εργάστηκε. Είναι οι οικονομίες μιας ζωής. Είναι το μαξιλάρι μιας οικογένειας για τα γεράματα, για τα παιδιά της, για μια δύσκολη στιγμή. Και κανείς δεν δικαιούται να αντιμετωπίζει αυτά τα χρήματα σαν ένα απρόσωπο «απόθεμα κεφαλαίου». χωρίς να λαμβάνει υπόψη ότι πίσω από κάθε ευρώ βρίσκεται ένας πραγματικός άνθρωπος.
Η Δημοκρατία χρειάζεται πολίτες – Όχι ψηφιακούς υπηκόους
Αυτό είναι τελικά το μεγάλο ζήτημα. Η ψηφιακή εποχή μπορεί να μας προσφέρει τεράστιες δυνατότητες. Μπορεί να περιορίσει τη γραφειοκρατία. Μπορεί να διευκολύνει τις συναλλαγές. Μπορεί να κάνει το κράτος αποτελεσματικότερο.
Μπορεί όμως, εάν δεν υπάρχουν όρια, να δημιουργήσει ταυτόχρονα έναν μηχανισμό ελέγχου που προηγούμενες γενιές δεν μπορούσαν ούτε να φανταστούν.
Ο πολίτης αφήνει πλέον ψηφιακό ίχνος σχεδόν παντού. Στις συναλλαγές.
Στις μετακινήσεις. Στις ηλεκτρονικές υπηρεσίες. Στις πλατφόρμες. Στις αγορές. Στις τράπεζες. Στις δημόσιες υπηρεσίες.
Όταν όλα αυτά τα δεδομένα παραμένουν χωριστά και προστατεύονται αυστηρά, υπάρχει ένα πλαίσιο ασφάλειας. Όταν όμως αρχίζουν να συνδέονται μεταξύ τους, τότε δημιουργείται κάτι εντελώς διαφορετικό: ένα ολοκληρωμένο ψηφιακό πορτρέτο του ανθρώπου. Και εκεί ακριβώς πρέπει να βρίσκεται η κόκκινη γραμμή μιας ελεύθερης κοινωνίας.
Όχι στην κανονικοποίηση του ελέγχου
Το μεγαλύτερο όπλο οποιουδήποτε συστήματος δεν είναι η βία. Είναι η συνήθεια. Να συνηθίσεις λίγο περισσότερο έλεγχο σήμερα. Λίγο περισσότερο αύριο. Μία ακόμη πλατφόρμα. Έναν ακόμη αριθμό. Μία ακόμη βάση δεδομένων. Μία ακόμη «διευκόλυνση». Μέχρι που κάποια στιγμή κοιτάζεις πίσω και αναρωτιέσαι πότε ακριβώς παρέδωσες τόσα πολλά στοιχεία της προσωπικής σου ζωής.
Στην εκπομπή ειπώθηκε χαρακτηριστικά ότι οι αλλαγές περνούν «κομμάτι-κομμάτι», μέχρι να δημιουργηθεί μια νέα κανονικότητα. Εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία ολόκληρης της συζήτησης. Η δημοκρατία δεν καταργείται μόνο όταν κλείνει η Βουλή. Αποδυναμώνεται και όταν ο πολίτης παύει να ρωτά. Όταν σταματά να απαιτεί εξηγήσεις. Όταν θεωρεί φυσιολογικό να γνωρίζουν όλοι τα πάντα για εκείνον, ενώ εκείνος δεν γνωρίζει τίποτα για το πώς χρησιμοποιούνται τα δεδομένα του.
Γι’ αυτό χρειάζεται αντίδραση. Όχι τυφλή αντίδραση. Όχι βία. Όχι παρανομία. Αλλά πολιτική, δημοκρατική, θεσμική και κοινωνική αντίδραση. Να απαιτήσουμε διαφάνεια. Να απαιτήσουμε λογοδοσία. Να απαιτήσουμε δικαίωμα ενημέρωσης και διόρθωσης. Να απαιτήσουμε πραγματική προστασία προσωπικών δεδομένων. Να απαιτήσουμε κανένας αλγόριθμος να μη μετατρέπεται σε αόρατο δικαστή της ζωής μας.
Και πάνω απ’ όλα να απαιτήσουμε κάτι που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητο: Να παραμείνει ο άνθρωπος πάνω από τον αριθμό. Γιατί η Ελλάδα δεν χρειάζεται μια κοινωνία φοβισμένων και βαθμολογημένων πολιτών. Χρειάζεται ελεύθερους Έλληνες. Πολίτες που γνωρίζουν τα δικαιώματά τους. Πολίτες που ελέγχουν την εξουσία αντί να επιτρέπουν στην εξουσία να ελέγχει κάθε πτυχή της ζωής τους.
Και αυτό είναι το μήνυμα που βγήκε με δύναμη από την εκπομπή «Κόντρα στο Σύστημα»: Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν θα γίνει ποτέ υπηρέτης της τεχνολογίας.
Γιατί τη στιγμή που η αξία ενός ανθρώπου αρχίζει να μετριέται με πόντους, σκορ και αλγορίθμους, η κοινωνία έχει ήδη αρχίσει να χάνει κάτι πολύ μεγαλύτερο από την ιδιωτικότητά της. Έχει αρχίσει να χάνει την ελευθερία της.
