Η τρομοκρατία που αιματοκύλισε την Ελλάδα, οι καταγγελίες για μυστικές υπηρεσίες, οι ανεξιχνίαστες πτυχές και τα ερωτήματα που εξακολουθούν να απαιτούν τεκμηριωμένες απαντήσεις.
Στην εκπομπή του Γρηγόρη Σερέτη, στον Focus FM 103,6 και στον ΜΑΧΗ FM 99,8 – τα μόνα πατριωτικά ραδιόφωνα – πραγματοποιήθηκε μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική συζήτηση με τον Δημήτρη, τραπεζικό και ερευνητή ιστορικών υποθέσεων, για ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της μεταπολιτευτικής Ελλάδας: την τρομοκρατική οργάνωση «17 Νοέμβρη». Μια συζήτηση που έφερε στο προσκήνιο καταγγελίες, ιστορικά γεγονότα, αναφορές σε βιβλία και κυρίως ερωτήματα για τον ρόλο των μυστικών υπηρεσιών, τις ευθύνες των κρατικών μηχανισμών και τα όρια της επίσημης έρευνας.
Γιατί, όταν μια τρομοκρατική οργάνωση δολοφονεί επί δεκαετίες, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος πάτησε τη σκανδάλη. Είναι και ποιος απέτυχε να τον σταματήσει. Και αυτό το ερώτημα δεν μπορεί να θαφτεί κάτω από κυβερνητικές ανακοινώσεις, πολιτικές σκοπιμότητες και βολικές σιωπές.
Είκοσι επτά χρόνια τρομοκρατίας – Και το κράτος πού βρισκόταν;
Η «17 Νοέμβρη» εμφανίστηκε τον Δεκέμβριο του 1975 με τη δολοφονία του Ρίτσαρντ Γουέλς, σταθμάρχη της CIA στην Αθήνα. Ακολούθησαν δολοφονίες, βομβιστικές επιθέσεις, ληστείες και χτυπήματα που συγκλόνισαν την ελληνική κοινωνία. Ανάμεσα στα θύματα βρέθηκαν ο Παύλος Μπακογιάννης, ο εκδότης Νίκος Μομφεράτος, ο βιομήχανος Δημήτρης Αγγελόπουλος, αστυνομικοί και άλλοι πολίτες. Άνθρωποι δολοφονήθηκαν. Οικογένειες καταστράφηκαν. Η δημοκρατία βρέθηκε αντιμέτωπη με την ένοπλη βία. Και για σχεδόν τρεις δεκαετίες η οργάνωση συνέχιζε να δρα.
Στη ραδιοφωνική παρέμβασή του, ο Δημήτρης έθεσε ένα καίριο ερώτημα: Πώς ήταν δυνατόν μια παράνομη οργάνωση να πραγματοποιεί τόσο σοβαρές επιχειρήσεις χωρίς να εξαρθρωθεί επί 27 χρόνια; Η μακροχρόνια δράση της δεν αποδεικνύει από μόνη της κρατική προστασία. Αποτελεί, όμως, σοβαρό λόγο να εξετάζονται οι επιχειρησιακές αποτυχίες, οι χαμένες πληροφορίες και οι πιθανές παραλείψεις. Γιατί η αποτυχία ενός κράτους να προστατεύσει τους πολίτες του δεν είναι μια ασήμαντη λεπτομέρεια. Είναι ζήτημα δημοκρατικής λογοδοσίας.
Η δολοφονία Γουέλς και οι καταγγελίες για τη CIA
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη δολοφονία του Αμερικανού σταθμάρχη. Ο συνομιλητής του Γρηγόρη Σερέτη υποστήριξε ότι υπάρχουν στοιχεία και μαρτυρίες που, κατά την εκτίμησή του, δημιουργούν ερωτήματα για πιθανή εμπλοκή ή διείσδυση ξένων υπηρεσιών. Επικαλέστηκε μάλιστα βιβλιογραφικές αναφορές και ισχυρισμούς σχετικά με πρόσωπα που συνδέονταν με αμερικανικούς μηχανισμούς πληροφοριών. Οι ισχυρισμοί αυτοί, ωστόσο, δεν αποτελούν δικαστικά αποδεδειγμένα συμπεράσματα για συμμετοχή της CIA στη «17 Νοέμβρη». Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ιστορική απορία πρέπει να απορρίπτεται. Σημαίνει ότι κάθε σοβαρή καταγγελία οφείλει να εξετάζεται με έγγραφα, μαρτυρίες και αποδεικτικά στοιχεία. Διότι η αλήθεια δεν υπηρετείται ούτε με την άκριτη αποδοχή καταγγελιών ούτε με την αυτόματη απόρριψή τους.
Η ΕΥΠ, οι μαρτυρίες και τα αναπάντητα ερωτήματα
Ακόμη πιο αιχμηρή υπήρξε η συζήτηση για τις ελληνικές υπηρεσίες πληροφοριών. Ο Δημήτρης αναφέρθηκε σε καταγγελίες που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς σχετικά με πιθανές επαφές προσώπων της οργάνωσης με κρατικούς μηχανισμούς. Ιδιαίτερη μνεία έγινε σε ισχυρισμούς πρώην υπαλλήλου της ΕΥΠ, η οποία, σύμφωνα με όσα μεταφέρθηκαν στην εκπομπή, είχε αναφερθεί σε παρουσία του Δημήτρη Κουφοντίνα σε χώρους συνδεόμενους με την υπηρεσία. Πρόκειται για σοβαρούς ισχυρισμούς που απαιτούν ανεξάρτητη τεκμηρίωση και δεν μπορούν να παρουσιάζονται ως αποδεδειγμένα γεγονότα.
Το ουσιαστικό ζήτημα, όμως, παραμένει:
Ποιες πληροφορίες είχαν συγκεντρώσει οι ελληνικές υπηρεσίες για την οργάνωση πριν από το 2002; Ποιες αξιοποιήθηκαν και ποιες όχι; Υπήρξαν προειδοποιήσεις που δεν αξιολογήθηκαν σωστά; Υπήρξαν επιχειρησιακά λάθη; Και, κυρίως, αποδόθηκαν όλες οι ευθύνες για όσα επέτρεψαν στην τρομοκρατία να συνεχίζεται; Αυτά είναι ερωτήματα που αξίζουν δημόσιο έλεγχο, χωρίς υπαινιγμούς ενοχής εναντίον συγκεκριμένων ανθρώπων χωρίς αποδείξεις.
Ο Σάββας Ξηρός και η έκρηξη που άλλαξε την ιστορία
Στις 29 Ιουνίου 2002, η έκρηξη μηχανισμού στα χέρια του Σάββα Ξηρού στον Πειραιά αποτέλεσε την αρχή της εξάρθρωσης της οργάνωσης. Ένα γεγονός που άνοιξε τον δρόμο για συλλήψεις, αποκαλύψεις και τη μεγάλη δικαστική διαδικασία. Στην εκπομπή διατυπώθηκε ο ισχυρισμός ότι ο εκρηκτικός μηχανισμός ενδέχεται να είχε παγιδευτεί σκόπιμα. Ο συνομιλητής επικαλέστηκε τεχνικές λεπτομέρειες και αναφορές σε πραγματογνωμοσύνη. Δεν παρουσιάστηκε, ωστόσο, επαρκής ανεξάρτητη τεκμηρίωση που να επιτρέπει να θεωρηθεί αποδεδειγμένη η συγκεκριμένη εκδοχή.
Το ερώτημα μπορεί να τεθεί δημοσιογραφικά, αλλά η απάντηση δεν μπορεί να προκατασκευαστεί. Η έρευνα οφείλει να διαχωρίζει τα αποδεδειγμένα γεγονότα από τις υποθέσεις. Αυτό είναι που ξεχωρίζει τη δημοσιογραφική έρευνα από την απλή αναπαραγωγή ισχυρισμών.
Παύλος Μπακογιάννης: Μια δολοφονία που σημάδεψε τη δημοκρατία
Η δολοφονία του Παύλου Μπακογιάννη, στις 26 Σεπτεμβρίου 1989, αποτέλεσε ένα από τα πλέον τραυματικά γεγονότα της μεταπολίτευσης. Ένας πολιτικός που είχε συνδέσει το όνομά του με τη δημοκρατική συνεννόηση έπεσε νεκρός από τα πυρά τρομοκρατών. Στη συζήτηση παρουσιάστηκαν εναλλακτικές εκδοχές σχετικά με την προετοιμασία της επίθεσης και πιθανές διασυνδέσεις με ξένους παράγοντες. Οι εκδοχές αυτές δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως αποδεδειγμένες χωρίς αξιόπιστα στοιχεία. Εκείνο που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση είναι η βαρβαρότητα της δολοφονίας. Καμία πολιτική ιδεολογία, κανένα σύνθημα και καμία επίκληση επαναστατικής δράσης δεν μπορεί να νομιμοποιήσει την αφαίρεση ανθρώπινης ζωής.
Η τρομοκρατία δεν είναι πολιτικός αγώνας. Είναι η βίαιη κατάργηση του δικαιώματος του άλλου να ζει.
Ξένες υπηρεσίες και ελληνική κυριαρχία
Η συζήτηση επεκτάθηκε στον ιστορικό ρόλο των ξένων υπηρεσιών πληροφοριών στην Ελλάδα. Ο συνομιλητής υποστήριξε ότι η χώρα έχει δεχθεί διαχρονικά ισχυρές εξωτερικές παρεμβάσεις και συνέδεσε αυτή την εκτίμηση με τις σκοτεινές πτυχές της υπόθεσης. Η ιστορία των ξένων παρεμβάσεων αποτελεί υπαρκτό αντικείμενο ιστορικής μελέτης. Δεν αποτελεί, όμως, από μόνη της απόδειξη ότι συγκεκριμένες ξένες υπηρεσίες καθοδηγούσαν τη «17 Νοέμβρη». Η διάκριση είναι απαραίτητη. Εξίσου απαραίτητο είναι να απαιτεί η ελληνική πολιτεία διαφάνεια, θεσμική ανεξαρτησία και ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο των υπηρεσιών ασφαλείας. Γιατί μια χώρα δεν μπορεί να επικαλείται διαρκώς την εθνική της κυριαρχία και ταυτόχρονα να αποφεύγει τη συζήτηση για το πώς ελέγχονται οι μηχανισμοί που διαχειρίζονται απόρρητες πληροφορίες.
Από τη «17 Νοέμβρη» στις σύγχρονες κρίσεις εμπιστοσύνης
Ο Γρηγόρης Σερέτης και ο συνομιλητής του συνέδεσαν την ιστορική υπόθεση με τη σημερινή δυσπιστία των πολιτών απέναντι στους θεσμούς.
Στη συζήτηση έγιναν αναφορές στις υποκλοπές, στο Predator και στην τραγωδία των Τεμπών. Πρόκειται για διαφορετικές υποθέσεις, με διαφορετικά πραγματικά περιστατικά και διαφορετικές διαδικασίες διερεύνησης. Το κοινό ερώτημα που αναδεικνύεται είναι η εμπιστοσύνη. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι δεν λαμβάνουν σαφείς απαντήσεις, όταν οι θεσμικές διαδικασίες καθυστερούν και όταν η πολιτική αντιπαράθεση υποκαθιστά την ουσιαστική ενημέρωση, η καχυποψία μεγαλώνει. Η απάντηση, όμως, δεν μπορεί να είναι η γενικευμένη κατηγορία ότι όλοι συμμετέχουν σε μια συνωμοσία. Η απάντηση είναι περισσότερη διαφάνεια, ανεξάρτητη έρευνα και λογοδοσία.
Η αλήθεια δεν φοβάται τις ερωτήσεις
Η υπόθεση της «17 Νοέμβρη» δεν είναι μια ιστορία που επιτρέπεται να αντιμετωπίζεται με επιπολαιότητα. Υπάρχουν νεκροί. Υπάρχουν οικογένειες που κουβαλούν το τραύμα. Υπάρχουν δικαστικές αποφάσεις, καταδίκες και ένα τεράστιο ιστορικό αρχείο. Υπάρχουν επίσης ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα του κρατικού μηχανισμού και την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας επί δεκαετίες. Το καθήκον της δημοσιογραφίας δεν είναι να ανακηρύσσει ενόχους χωρίς αποδείξεις. Είναι να μη φοβάται να ερευνήσει. Να ζητά έγγραφα. Να ελέγχει μαρτυρίες. Να αντιπαραβάλλει πληροφορίες. Να αμφισβητεί την εξουσία όταν χρειάζεται, αλλά και να αμφισβητεί τους ίδιους τους ισχυρισμούς που ακούγονται δημόσια. Γιατί ο πατριωτισμός δεν μετριέται από την ένταση μιας καταγγελίας. Μετριέται από τη συνέπεια με την οποία υπερασπιζόμαστε την αλήθεια, τη δικαιοσύνη και τη δημοκρατία. Και το μεγαλύτερο χρέος απέναντι στα θύματα της τρομοκρατίας είναι να μην επιτρέψουμε ποτέ η μνήμη τους να μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής εκμετάλλευσης.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλους μύθους. Χρειάζεται απαντήσεις. Δεν χρειάζεται άλλη σιωπή. Χρειάζεται θεσμούς που να αντέχουν στον έλεγχο. Και δεν χρειάζεται πολίτες που να πιστεύουν τυφλά. Χρειάζεται πολίτες που να σκέφτονται, να ερευνούν και να απαιτούν αποδείξεις.
Γιατί, όπως υπενθυμίζει η γνωστή ρήση που αποδίδεται στον Τζορτζ Όργουελ, «Σε μια εποχή εξαπάτησης, το να λες την αλήθεια είναι επαναστατική πράξη». Και η αλήθεια για τη «17 Νοέμβρη», όποια κι αν είναι σε κάθε επιμέρους ανεξερεύνητη πτυχή της, δεν μπορεί να προκύψει από τη σιωπή. Θα προκύψει μόνο από την έρευνα, τα στοιχεία και την απαίτηση μιας κοινωνίας που αρνείται να συμβιβαστεί με το σκοτάδι.
