Στην εκπομπή «Κόντρα στο Σύστημα», που παρουσιάζει ο δημοσιογράφος Γρηγόρης Σερέτης και μεταδίδεται από τον Focus FM 103,6 της Θεσσαλονίκης και τον ΜΑΧΗ FM 99,8 της Αττικής, άνοιξε ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα που αφορούν την ίδια τη λειτουργία της Δημοκρατίας: ποιος ελέγχει πραγματικά την εκλογική διαδικασία στην Ελλάδα και ποιος μπορεί να εγγυηθεί στον Έλληνα πολίτη ότι η ψήφος του καταγράφεται, μεταδίδεται και καταμετράται με απόλυτη ακρίβεια;
Καλεσμένος της εκπομπής ήταν ο πολιτικός αναλυτής Ραφαήλ Καλυβιώτης, με τον οποίο ο Γρηγόρης Σερέτης πραγματοποίησε μια ιδιαίτερα αιχμηρή συζήτηση για τις δικλείδες ασφαλείας των εκλογών, την επιστολική ψήφο, τον ρόλο των ιδιωτικών εταιρειών στη μετάδοση των αποτελεσμάτων και την ανάγκη ανεξάρτητου ελέγχου. Γιατί, τελικά, η Δημοκρατία δεν αρκεί να υπάρχει στα χαρτιά. Πρέπει να μπορεί να αποδεικνύει καθημερινά ότι λειτουργεί!
Η ψήφος του Έλληνα δεν είναι ιδιοκτησία κανενός!
Το ερώτημα που έθεσε ο Γρηγόρης Σερέτης ήταν απλό, αλλά εξαιρετικά ουσιαστικό. Πώς είναι δυνατόν σε μια εποχή όπου η τεχνολογία επιτρέπει την παρακολούθηση και την επαλήθευση πολύπλοκων διαδικασιών, να εξακολουθούν να υπάρχουν ερωτήματα για τη διαφάνεια της εκλογικής καταμέτρησης;
Στην Ελλάδα υπάρχουν θεσμικές εγγυήσεις: δικαστικοί αντιπρόσωποι, εφορευτικές επιτροπές, εκλογικοί αντιπρόσωποι κομμάτων, πρακτικά καταμέτρησης και δυνατότητα δικαστικού ελέγχου. Όμως το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν υπάρχουν εγγυήσεις. Είναι εάν αυτές επαρκούν, εάν εφαρμόζονται αποτελεσματικά και εάν ο πολίτης μπορεί να επαληθεύσει ο ίδιος το τελικό αποτέλεσμα. Η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται με κυβερνητικές ανακοινώσεις. Κερδίζεται με αποδείξεις!
Το παράδειγμα του Ισραήλ και οι ανεξάρτητοι μηχανισμοί
Στη συζήτηση παρουσιάστηκε το παράδειγμα του Ισραήλ, όπου η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή διαθέτει ιδιαίτερο θεσμικό ρόλο στην οργάνωση και εποπτεία των εκλογών. Ο Ραφαήλ Καλυβιώτης αναφέρθηκε στη χρήση καμερών από εξουσιοδοτημένους επιθεωρητές για την καταγραφή συγκεκριμένων περιστατικών, με περιορισμούς που προστατεύουν τη μυστικότητα της ψήφου. Το ουσιαστικό δίδαγμα δεν είναι ότι πρέπει να τοποθετηθούν ανεξέλεγκτα κάμερες μέσα στα εκλογικά τμήματα. Μια τέτοια πρακτική θα μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων. Το δίδαγμα είναι ότι κάθε εκλογική διαδικασία χρειάζεται ανεξάρτητη εποπτεία, σαφείς κανόνες και πραγματική λογοδοσία. Και εδώ προκύπτει το μεγάλο πολιτικό ερώτημα. Γιατί να μην εξεταστεί στην Ελλάδα η δημιουργία ενός ακόμη ισχυρότερου, θεσμικά ανεξάρτητου μηχανισμού τεχνικού ελέγχου των εκλογών; Τι ακριβώς εμποδίζει την Πολιτεία να προσφέρει περισσότερη διαφάνεια; Ποιος ελέγχει τα ηλεκτρονικά συστήματα;
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης αφορούσε τη μετάδοση των εκλογικών αποτελεσμάτων.
Ο Καλυβιώτης έθεσε ζήτημα ανεξάρτητου τεχνικού ελέγχου των πληροφοριακών συστημάτων και της διαδικασίας μεταφοράς των δεδομένων. Και εδώ βρίσκεται η ουσία. Δεν αρκεί να πληροφορείται ο πολίτης ότι ένα ηλεκτρονικό σύστημα λειτουργεί σωστά. Πρέπει να υπάρχει δυνατότητα ελέγχου από ανεξάρτητους ειδικούς, με διαδικασίες που να αποκλείουν αδικαιολόγητες παρεμβάσεις.
Στην εκπομπή προτάθηκε η παρουσία τεχνικών παρατηρητών των κομμάτων στα κέντρα επεξεργασίας δεδομένων, καθώς και ο έλεγχος του λογισμικού από ανεξάρτητους επιστημονικούς φορείς. Δεν πρόκειται για απόδειξη ότι νοθεύονται εκλογές. Πρόκειται για απαίτηση να μπορεί να αποδεικνύεται ότι δεν νοθεύονται! Και αυτή είναι μια τεράστια διαφορά. Δημοσιεύστε τα πρακτικά! Δώστε στον λαό τη δυνατότητα να ελέγχει! Ίσως η σημαντικότερη πρόταση που ακούστηκε στη συζήτηση ήταν η δημόσια πρόσβαση στα ψηφιοποιημένα πρακτικά καταμέτρησης κάθε εκλογικού τμήματος. Να μπορεί, δηλαδή, ο πολίτης να συγκρίνει το υπογεγραμμένο πρακτικό με το αποτέλεσμα που δημοσιεύεται ηλεκτρονικά. Χωρίς να χρειάζεται να εμπιστεύεται τυφλά κανέναν. Χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από τις διαβεβαιώσεις της εκάστοτε κυβέρνησης. Με τις απαραίτητες προβλέψεις για την προστασία προσωπικών δεδομένων, μια τέτοια διαδικασία θα μπορούσε να ενισχύσει ουσιαστικά τη δημόσια εμπιστοσύνη. Παράλληλα, προτάθηκε η δειγματοληπτική επανακαταμέτρηση ψήφων σε τυχαία επιλεγμένα εκλογικά τμήματα, παρουσία αρμόδιων αρχών και εκπροσώπων κομμάτων.
Γιατί να φοβάται οποιοσδήποτε τον επανέλεγχο; Όταν όλα έχουν γίνει σωστά, ο έλεγχος δεν αποτελεί απειλή. Αποτελεί επιβεβαίωση!
Επιστολική ψήφος: Ερωτήματα που απαιτούν απαντήσεις
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στην επιστολική ψήφο. Ο Γρηγόρης Σερέτης εξέφρασε τον προβληματισμό του για το πώς διασφαλίζεται ότι το ψηφοδέλτιο αποστέλλεται από τον πραγματικό εκλογέα, ότι δεν παραβιάζεται η μυστικότητα και ότι δεν υπάρχει δυνατότητα αντικατάστασης ή αλλοίωσης. Ο Ραφαήλ Καλυβιώτης αναφέρθηκε στην ανάγκη αυστηρού διαχωρισμού της διαδικασίας ταυτοποίησης από την καταμέτρηση της ψήφου.
Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει ήδη διαδικασίες ταυτοποίησης και διαχωρισμού των σχετικών φακέλων. Το ζήτημα, συνεπώς, είναι η επάρκεια και η ανεξάρτητη επαλήθευση αυτών των εγγυήσεων. Κανείς δεν δικαιούται να χαρακτηρίζει συλλήβδην ύποπτες τις επιστολικές ψήφους χωρίς αποδεικτικά στοιχεία. Αλλά και κανείς δεν δικαιούται να αντιμετωπίζει κάθε εύλογο αίτημα ελέγχου ως επίθεση στη Δημοκρατία.
Η Δημοκρατία δεν κινδυνεύει από τις ερωτήσεις. Κινδυνεύει όταν οι ερωτήσεις μένουν αναπάντητες!
Εκλογικοί κατάλογοι και πραγματική συμμετοχή
Στην εκπομπή τέθηκε ακόμη το ζήτημα της επικαιροποίησης των εκλογικών καταλόγων. Πόσο γρήγορα ενημερώνονται τα στοιχεία των εκλογέων; Πώς διασταυρώνονται οι θάνατοι; Πώς διασφαλίζεται ότι δεν δημιουργούνται λάθη ή διπλές εγγραφές;
Η ύπαρξη αποβιωσάντων σε μη επικαιροποιημένους καταλόγους δεν αποδεικνύει από μόνη της παράνομη ψηφοφορία. Αποτελεί, όμως, ζήτημα διοικητικής ακρίβειας που απαιτεί διαρκή έλεγχο. Κάθε λάθος που μπορεί να διορθωθεί πρέπει να διορθώνεται. Κάθε διαδικασία που μπορεί να γίνει διαφανέστερη πρέπει να βελτιώνεται.
Δεν μπορεί η Πολιτεία να απαιτεί από τον πολίτη απόλυτη συμμόρφωση και ταυτόχρονα να θεωρεί υπερβολική την απαίτησή του για απόλυτη θεσμική σοβαρότητα.
Η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει
Το πρόβλημα δεν αντιμετωπίζεται με συνθήματα ούτε με εύκολες κατηγορίες. Αντιμετωπίζεται με συγκεκριμένες θεσμικές πρωτοβουλίες. Ανεξάρτητοι έλεγχοι των πληροφοριακών συστημάτων, διαφανείς συμβάσεις, δυνατότητα τεχνικής παρακολούθησης από τα κόμματα, δημόσια επαλήθευση πρακτικών και αποτελεσματικές διαδικασίες επανακαταμέτρησης. Αυτές είναι προτάσεις που αξίζουν σοβαρή κοινοβουλευτική συζήτηση.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη οφείλει να εξηγήσει ποιες εγγυήσεις υπάρχουν σήμερα, πώς ελέγχονται και ποιες πρόσθετες δικλείδες είναι διατεθειμένη να θεσπίσει. Όχι επειδή έχει αποδειχθεί κάποια γενικευμένη εκλογική νοθεία. Αλλά επειδή η ακεραιότητα των εκλογών είναι τόσο σημαντική ώστε να μην επιτρέπεται κανένας εφησυχασμός.
Η Δημοκρατία ανήκει στον λαό, όχι στους διαχειριστές της εξουσίας!
Το συμπέρασμα από τη συζήτηση του Γρηγόρη Σερέτη με τον Ραφαήλ Καλυβιώτη είναι ξεκάθαρο. Ο Έλληνας πολίτης έχει δικαίωμα να γνωρίζει πώς προστατεύεται η ψήφος του. Έχει δικαίωμα να ζητά περισσότερη διαφάνεια. Έχει δικαίωμα να απαιτεί ελέγχους που δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από την εκτελεστική εξουσία. Και πάνω απ’ όλα έχει δικαίωμα να μη θεωρείται καχύποπτος επειδή ζητά αποδείξεις.
Η κάλπη δεν είναι προσωπικό ταμείο κανενός κόμματος. Δεν είναι ιδιοκτησία καμίας κυβέρνησης. Δεν είναι πεδίο όπου η εμπιστοσύνη απαιτείται χωρίς λογοδοσία. Είναι η κορυφαία στιγμή της λαϊκής κυριαρχίας. Και όποιος πραγματικά σέβεται τη Δημοκρατία οφείλει να υπερασπίζεται την ακεραιότητά της, ακόμη κι όταν ο έλεγχος είναι πολιτικά άβολος.
Γιατί η ψήφος του Έλληνα δεν ζητά προστάτες. Ζητά εγγυήσεις!
Και η Δημοκρατία δεν χρειάζεται λιγότερο έλεγχο. Χρειάζεται περισσότερο φως!
